شیعرییەتی لادانی زمانی لە (کارێزەمەرجان)ی موحسین ئاوارەدا


The poetry of language deviation in Muhsin Awara's Karezamarjan
Sardar Ahmed Gardi1, Mahdi Mohammed Bashuri2
College of Education, Salahaddin University1; Ministry of Education2

پوختە

لە ڕەخنەى ئەدەبی نوێدا چەمکی شیعرییەت شوێنێکی گرنگی بەرکەوتووە، لەناو ئەدەبی گەلاندا گرنگیی زۆری پێدراوە، لەناو ئەدەبی کوردیشدا چەند باس و لێکۆڵینەوەیەکی لەبارەوە نووسراوە. ئەم لێکۆڵینەوەیەش (شیعرییەتی لادانی زمانی لە کارێزەمەرجانی موحسین ئاوارەدا)، هەوڵێکی ترە بۆ زیاتر گرنگیپێدانی شیعرییەت و ئاشناکردنیەتی بە خوێنەر و ڕەخنەگران. لێکۆڵینەوەکە لە دەروازە و دووبەش پێکهاتووە، لە دەروازەدا هەوڵمانداوە شیعرییەت وەک زاراوە و چەمک بناسێنین. بۆ ئەم مەبەستەش کورتەیەکمان لە بیروڕای شارەزایانی ئەو بوارە باسکردووە، لەگەڵ کورتەیەک لە مێژووی دەرکەوتنی. بەشی یەکەم، باسی (شیعرییەتی لادان لە بنەمای وشەسازی) لە ڕووی تیۆرییەوە دەکات، لەگەڵ پراکتیزەکردنی بە نموونەی دەقی شیعری. بەشی دووەم، باسی (شیعرییەتی لادان لە بنەمای ڕستەسازی) لە ڕووی تیۆرییەوە دەکات، لەگەڵ پراکتیزەکردنی بە نموونەی دەقی شیعری.

    وشە کلیلییەکان: شیعرییەت، لادان، لادان لە بنەمای وشەسازی و ڕستەسازی، پاش و پێش خستن، کرتاندن، کارێزەمەرجان.

سەرچاوەکان :

بەزمانی کوردی:

یەکەم: کتێب:

-       ئاوارە، موحسین ئاوارە. (٢٠١٤) کارێزەمەرجان. بەرگى یەکەم، هەولێر: چاپخانەى ڕۆژهەڵات.

-       ئاوارە،موحسین ئاوارە. (٢٠١٤) کارێزەمەرجان. بەرگى دووەم، هەولێر: چاپخانەى ڕۆژهەڵات.

-       ئەحمەد، پەخشان عەلی ئەحمەد. (٢٠٠٩) شێوازی شیعرى گۆران. سلێمانى: چاپخانەى ڕەنج.

-       ئەحمەد، سافیە محەمەد ئەحمەد. (٢٠١٣) لادان لە شیعرى هاوچەرخى کوردى. هەولێر: چاپخانەى حاجى هاشم.

-       ئەرستۆ. (٢٠٠٤) هونەرى شیعر. و: عەزیز گەردى. سلێمانى: چاپخانەى گەنج.

-       ئەمین، وریا عومەر ئەمین. (٢٠٠٩) ئاسۆیەکى ترى زمانەوانى (بەرگى یەکەم). چاپی یەکەم، هەولێر: دەزگاى چاپ و بڵاوکردنەوەى ئاراس.

-       بەکر, محەمەد بەکر. (٢٠٠٤) پەخشانە شیعرى کوردى(تەکنۆسیمانتیکى گوتارى شیعر). چ١, هەولێر: دەزگاى چاپ و بڵاوکردنەوەى ئاراس.

-       بەکر، محەمەد بەکر. (٢٠٠٤) کێش و ڕیتمى شیعرى فۆلکلۆرى کوردى. هەولێر: دەزگاى چاپ و بلاوکردنەوەى ئاراس.

-       بەرزنجی، عەلی تاهیر. (٢٠٢٠) ئاسۆی دەق. چ١، سلێمانی: چاپخانەی ئێڤا.

-       خۆشناو, هێمن عومەر خۆشناو. (٢٠١٠) شیعرییەتى دەقى چیرۆکى کوردى. چ١, هەولێر: چاپخانەى وەزارەتى ڕۆشنبیرى.

-       خۆشناو، خەسرۆ ئەحمەد خۆشناو. (٢٠٠٨) بەرکار لە زمانى کوردیدا بەپێی ڕێبازى فۆڕمى. هەولێر: چاپخانەى وەزارەتى ڕۆشنبیرى.

-       سابیر، پەرێز سابیر. (٢٠٠٦) ڕەخنەى ئەدەبى و مەسەلەکانى نوێکردنەوەى شیعر. هەولێر: دەزگاى چاپ و بڵاوکردنەوەى ئاراس.

-       سەعید، ناز ئەحمەد سەعید. (٢٠١٣) لادان لە شیعرى لەتیف هەڵمەتدا. سلێمانى: چاپخانەى بینایى.

-       فەتاح، محەمەد مەعروف فەتاح. (٢٠١٠) لێکۆڵێنەوەزمانەوانییەکان.(کۆکردنەوە و ئامادەکردنى: شێروان حسێن خۆشناو و شێروان میرزا). هەولێر: دەزگاى توێژینەوە و بڵاوکردنەوەى موکریانى.

-       فەرهادى، ساجیدە عەبدوڵڵا فەرهادى. (٢٠١٣) هەندێ لایەنى ڕستەسازى زمانى کوردى. هەولێر: چاپخانەى حاجى هاشم.

-       کانەبى، دلێر سادق کانەبى. (٢٠٠٩) هەندێ لادانى زمانى لاى سێ شاعیرى نوێخوازى کورد. هەولێر: دەزگاى توێژینەوە و بڵاوکردنەوەى موکریانى.

-       گەردى, عەزیز گەردى. (١٩٧٤) ئەدەب و رەخنە. چ١, بەغدا: چاپخانەى الحوادث.

-       مەحموود، ئازاد ئەحمەد مەحموود. (٢٠٠٩) بونیاتى زمان لە شیعرى هاوچەرخى کوردیدا (١٩٨٥-٢٠٠٥) لێکۆڵینەوەیەکى تیۆرى پراکتیکى شێوازگەرییە. هەولێر: ئەکادیمیاى کوردى.

-       مەحوى، محەمەد مەحوى. (٢٠٠١) ڕستەسازى کوردى. سلێمانى، زانکۆى سلێمانى.

-       مەلاساڵح، حەکیم مەلاساڵح. (٢٠٠٦) ئەنوەر مەسیفى لە سێ ئەزموونى شیعرییدا. هەوڵێر: چاپخانەى وەزارەتى ڕۆشنبیرى.

-       مەولود، رێزان ساڵح مەولود. (٢٠٠٩) ئەندێشەى شیعریی لە نێوان ڕێبازى کلاسیک و ڕۆمانتیکى کوردى لە کرمانجى خواروودا. چ١، هەولێر: چاپخانەى شەهاب.

-       هۆراس. (١٩٧٩) هونەرى شیعر. و: حمید عزیز. بەغدا: چاپخانەى زەمان.

دووەم: نامەى ئەکادیمی:

نامەى ماستەر:

-       ئیبراهیم، محەمەد عەبدولکەریم ئیبراهیم. (٢٠٠٩) زمانى شیعرى و رەخنەى ئەدەبیی نوێ (ئەزموونى شاعیرانى هەشتاکانى هەولێر بە نموونە). نامەى ماستەر، زانکۆى سەلاحەدین.

-       حەمەساڵەح, دلاوەر ئیبراهیم حەمەساڵەح.(٢٠١٥) شیعرییەت لە دەقەکانى (ئەنوەر قادر محەمەد) دا. نامەى ماستەر, زانکۆى سلێمانى.

-       قادر، شێرزاد عەبدوڵڵا قادر. (٢٠١٤) لادان لە شیعرى (ڕەفیق سابیر)دا. نامەى ماستەر، زانکۆى سلێمانى.

-       مستەفا. خەلیل ئیبراهیم مستەفا. (٢٠٠٩) شیعرییەتى دەق بە نموونە شیعرەکوردییەکانى مەحوى. نامەى ماستەر, زانکۆى سەلاحەدین.

تێزی دکتۆرا:

-       تۆفیق، قەیس کاکل تۆفیق. (٢٠٠٢) پەیوەندییەکانى نێودەق. تێزى دکتۆرا، زانکۆى سەلاحەدین.

-       على، طالب حسین على. (١٩٩٨) هەندێ لایەن لە پەیوەندى نێوان ڕستە و واتا لە کوردیدا، تێزی دکتۆرا، زانکۆى سەلاحەدین.

-       قادر، خانزاد عەلى قادر. (٢٠٠٤) زمانى شیعرەکانى حاجى قادرى کۆیى و مەحوى و شێخ ڕەزا. تێزى دکتۆرا، زانکۆى سەلاحەدین.

بە زمانی عەرەبی:

یەکەم: کتێب:

-       ادونیس. (١٩٨٩) الشعریة العربیة. بیروت: دار الادب.

-       الجرجانى، عبدالقهار الجرجانى. (١٩٨٨) دلائل الاعجاز (فی العلم المعانى). بیروت: دار الکتب العلمیة.

-       طودورف, تزفیطان طودورف. (١٩٩٠) الشعریة. ط٢، تر: شکری المبخوت و رجاء بن سلامة. دارالبیضاء: دار توبقال للنشر.

-       عبدالعزیز، احمد عبدالعزیز. (٢٠٠٢) نحو نظریة جدیدة للادب المقارن (البحث عن النظریة). القاهرة: مکتبة الانجلو المصریة.

-       کورک، جاکوب کورک. (١٩٨٩) اللغة فی الادب الحدیث. ت: لیون یوسف و عزیز عمانوئیل. بغداد: دارالمأمون للترجمة والنشر.

-       کوین، چون کوین. (٢٠٠٠) النظریة الشعریة (بناء لغة الشعر اللغة العلیا). تر: احمد درویش، القاهرة: دارغریب للطباعة والنشر والتوزیع.

-       کۆهن، جان کۆهن. (١٩٨٦) البنیة اللغة الشعریة. ت: محمد الوالى و محمد العمری. دارالبیضاء: دارتوبقال للنشر.

-       مطلوب، احمد مطلوب. (١٩٨٩) معجم النقد العربی القدیم (الجزءالاول). بغداد: دار الشؤون الثقافیة العامة.

-       ناظم, حسن ناظم. (١٩٩٤)مفاهیم الشعریة(دراسة مقارنة فی الاصول و المنهج والمفاهیم. ط١, بیروت: مرکز الثقافی العربی.

-       نوردین, حسن محمد نوردین.(٢٠٠٥) الشعریة والقانون الشعر. ط٢, لبنان: دار المواسم.

-       الیافى، نعیم الیافی. (١٩٩٥) اطیاف الوجە الواحد(دراسات نقدیة فی النظریة التطبیق). حلب: منشورات اتحاد کتاب العرب.

-       یاکبسون, رومان یاکبسون. (١٩٨٨) قضایا الشعریة. ت: محمد الولى و مبارک حنون. دارالبیضاء: دار توبقال للنشر.

 

 

دووەم: نامەى ئەکادیمی:

نامەى ماستەر:

-       بن زیاد، عبدالقادر بن زیاد. (٢٠١٢) جمالیة الانزیاح فی القران الکریم. رسالة ماجستیر، جامعة ابی بکربلقاید فى جزائر.

-       هدى، اوبیرة هدى. (٢٠١٢) مصطلح الشعریة عند محمد بنیس. رسالة ماجستیر، جامعة قاصدی مرباح ورقلة فى الجزائر.

تێزی دکتۆرا:

-       الرواشدة، حامد صالح درویش. (٢٠٠٦) الشعریة فی النقد العربی الحدیث (دراسة فی النظریة والتطبیق). رسالة دکتوراة، جامعة مؤتة.

 

الملخص:

اخذت مفهوم الشعریة فی الادب الحدیث مکانة مهمة، اذ حظیت باهتمام کبیر فی ادب الشعوب. وکتب بحوث ودراسات عدیدة فی الادب الکوردی بهذا الصدر.وهذا البحث المعنون بـ (شعریة الانزیاح اللغوی فی کاریزە مەرجان محسن ئاوارە) محاولة اخری بقصد الاضافة لما کتب علی الشعریة بصورة عامة وتقریب مفهومها لدی القاریء الکوردی.

اشتملت الخطة المتبعة فی هذا البحث علی تمهید وفصلین وخاتمة. حاولنا فی التمهید تعریف الشعریة کمصطلح ومفهوم ودوننا خلاصة لما کتب علیها من قبل کبار الادباء وتتبع جذورها التاریخی فی الادب. خصصت الفصل الاول لـ (شعریة الانزیاح فی بنیة الکلمة) وتتبع جذورها وتحدیدها واشکالها فی الشق النظری، والتطبیق علی امثلة فی نصوص الشعریة. وعقدت الفصل الثانی لشرح (شعریة الانزیاح فی بنیة الجملة) فی الجانب النظری، والوقوف علی امثلة فی النصوص الشعریة فی الجانب التطبیقی.

واختتم البحث بخاتمة تتضمن اهم النتائج التی توصل الیها الدراسة.

Abstract

In modern literary criticism, the concept of poetic has occupied an enormous scope, it has been paid a great attention and concentrated in the literature of the people, and some concerned research papers and studies have been written in relation to it in the Kurdish literature. This research (Poetic Language Deviation in Muhsin Awara’s Kareza Marjan) is an attempt to pay much more consideration to the poetic concept and to familiarize to the readers and critics.

This research consists of an entrance and two sections; in the entrance, we have tried to identify the poetic as a term and concept. For this purpose, we have stated a brief description of the beliefs of the experts and a brief history of its emergence.

In the first section, (Poetic Deviation in Morphological Principle) has been focused on and accomplished with example of poems. In the second section, it states (The Poetic Deviation in Syntactic Principle) in the field of theory and accomplishes with example of poems.