ڕه‌وشی زیندانیانی سیاسیی كورد له‌ عێراق له‌ سه‌رده‌می حه‌ره‌س قه‌ومی ٨-٢-١٩٦٣ تا ١٨-١١-١٩٦٣


The situation of Kurdish political prisoners in Iraq from the period of Haras Qawmi 8-2-1963 to 18-11-1963
Rasul Mohammed Rasul
History Department, Faculty of Arts, Soran University

پوختە

ئەم لێکۆڵینەوەیە تەرخانکراوە بۆ ڕەوشی زیندانییانی سیاسیی کورد لە تەواوی کوردستانی باشوور، ھەروەتر کوردەکانی دیکەی عێراق لە سەردەمی یەکەمی بەعسدا، کە لە ماوەی ٨-٢-١٩٦٣ تا ١٨-١١-١٩٦٣ زیندانیی کراون. دوای ئەوەی لە بەرەبەیانیی ٨ـی شوباتی ١٩٦٣ـدا، بەعسییەکان و باڵە سەربازییەکەیان (حەرەس قەومی) کە بە ترسناکترین میلیشیای مێژووی هاوچەرخی عێراق ناوزەد دەکرێت، بە هاوپەیمانێتیی ناسرییە نەتەوەییەکان، توانییان کودەتایەکی سەرکەوتوو ئەنجامبدەن. هەمان ڕۆژ کەوتنە گرتنی نەیارەکانیان لە ئەندامانی حیزبی شیوعی و ڕەمزەکانی نێو دەسەڵاتی (عەبدولکەریم قاسم ١٩١٤-١٩٦٣) کە خۆیشی لە هەمان ڕۆژدا دەستبەسەر کرا و بۆ ڕۆژی دواتر، لە لایەن بەعسییەکانەوە گوللەباران کرا. بۆ ڕەوایەتیدان بە گرتن و ڕەشکردنەوەی شیوعییەکان لە هەمان ڕۆژی کودەتاکەدا، بەعسییەکان بەیانی ژمارە سێزدەیان دەرکرد. کە بەم هۆیەوە ژمارەیەکی بێشومار لە شیوعییەکان دەستبەسەرکران و ڕاپێچی نێو زیندان کران، بەشێک لە شیوعییەکان کورد بوون، کوردانی فەیلیی بەغداد و دەوروبەری بەشێکن بوون لەم زیندانییانە.

لەگەڵ ئەوەی لە سەرەتادا، کورد پیرۆزبایی لە کودەتاچییەکان کرد و (ساڵح یووسفی)یش سەرکەوتووبوو لە بەردانی بەشێک لە زیندانییە سیاسییەکانی کورد، کە لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا گیرا بوون، بەڵام دوای بە ئەنجامنەگەیشتنی گفتوگۆکانی نێوان کورد و بەعسییەکان لە ٩-٦-١٩٦٣ـدا، سەرەتا لە شاری سلێمانیدا نزیکەی ٥٠٠٠ کەسیان گرتن و ژمارەیەکیان زیندەبەچاڵ و گوللەبارانکردن.  دواتر لە تەواوی شار و شارۆچکەکانی تری کوردستان و عێراقدا، میلیشیای حەرەس قەومی کەوتنە گرتن و ڕاوەدوونانی کورد بە تاکە تۆمەتی کوردبوون و پشتگیریکردن لە شۆڕشی ئەیلوول. ئەو کەسانەی کە گیراون چیرۆکگەلێک دەگێڕنەوە کە تەواو نامۆ و تراژیدین. بەپێی گێڕانەوەکانیان بێت لە زیندانەکانی حەرەس قەومیدا، زیندانییان بە توندترین شێوە و ڕەفتاری ھۆڤانە ئەشکەنجە دراون چ لە ڕووی دەروونییەوە یانیش جەستەییەوە، بەشێکیان لەتاو ئازار و ئەشکەنجەی زۆرەوە گیانیان سپاردووە یاخود کەمئەندام و شەلەل بوونە. ئەمە جگە لەوەی بەشێکیان لە خوێندن، کار و کارمەندی دابڕاون، سەرەنجام بەم هۆیەوە ماڵ و منداڵیان تووشی گیروگرفتی ئابووری و کۆمەڵایەتی بوونە.
کلیلە وشە: حەرەس قەومی، بەعسییەکان، زیندانییانی سیاسی، ئەشکەنجەدان، پارتی دیموکراتی کوردستان، حیزبی شیوعیی عێراقی، شۆڕشی ئەیلوول.

لیستی سه‌رچاوه‌كان:

پەرتوک و یاداشت به‌زمانی كوردی یان وه‌رگێردراو بۆ سه‌ر ئه‌و زمانه‌:

-       ئاوارە، موحسین. (٢٠٢٠)، ئەمڕۆ ساتمەم کرد بەسەر دوێنێدا کەوتم، هەولێر.

-       بارزانی، مسعود. (٢٠٢٠)، بارزانی و بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد، به‌رگی سێیه‌م، به‌شی یه‌كه‌م، ١٩٦١-١٩٧٥، شۆڕشی ئه‌یلول، هەولێر.

-       پشدەری، عبداللە احمد ڕسول. (٢٠٠٩)، چاپی دووەم، چاپخانەی حاجی هاشم، هەولێر.

-       تریپ، چارلز. (٢٠١٠)، چەند لاپەڕەیەک لە مێژووی عێراق، لێکۆڵینەوەیەکی بەڵگەنامییە لە مێژووی عێراقی نوێ لەوەتای دروسبوونی دەوڵەتی نوێ تا ناوەڕاستەکانی ٢٠٠٢، وەرگێڕانی بۆ کوردی: محەمەد حوسێن ئەحمەد و عبدولقادر کەڵهوڕ، دەزگای چاپ و بلاوکردنەوەی ڕۆژهەلات، هەولێر.

-       جلال، مام. (٢٠١٩)، دیداری ته‌مه‌ن له‌ لاوێتییه‌وه‌ بۆ كۆشكی كۆمار، ئاماده‌كردنی: سه‌لاح ڕه‌شید، چاپی چواره‌م، سلێمانی.

-       دەبباغ، خدر عەبدوڵڵا. (٢٠٠٢)، بیرەوەرییەکانم و تۆپخانەی شۆڕشی ئەیلوولی مەزن، هەولێر.

-       راستگه‌لدی، د. سه‌لاحه‌دین. (٢٠٠٤)، شه‌ڕه‌ له‌بیركراوه‌كه‌ ڕاپۆرتێك له‌ كوردستانه‌وه‌، وه‌رگێڕانی بۆ سه‌ر زمانی كوردی له‌ سوێدییه‌وه‌، كاوه‌ ئه‌مین، ده‌زگای ئاراس، هه‌ولێر.

-       سه‌عید، محمد باقی. (٢٠١٦)، بۆ مێژوو بیره‌وه‌ری ده‌رباره‌ی تاوانه‌كانی زه‌عیم سدیق و ئینزیباتخانه‌، گرتووخانه‌ی سه‌ربازی سلێمانی له‌ سالانی ١٩٦١ به‌ دواوه‌، چاپی سێیه‌م، سلێمانی.

-       شوانی، فاتیح عەبدوڵڵا. (٢٠٠٥)، پارێزگای کەرکوک لە ١٩٥٧-١٩٧٧، سلێمانی.

-       گۆمەتالی، بورهان حاتم. (٢٠١٩)، ساڵح حەیدەری ١٩٢٢-٢٠٠١، چاپی دووەم، هەولێر.

-       نوری، بەهائەدین. (٢٠٠١)، بیرەوەریەکانی بەهائەدین نوری، بەشی یەکەم، وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە بۆ کوردی سەردار سالح، سلێمانی.

ڕۆژنامه‌ و گۆڤاره‌كان:

-       حه‌وێزی، نه‌ورۆز، نایله‌ بیووك. (٢٠١١)، گۆڤاری په‌یامی ئه‌یلول، ژماره‌ ٢٢، هه‌ولێر.

-       قادر، مه‌هدی محه‌مه‌د. (٢٠١٢)، هه‌ولێر له‌ماوه‌ی یه‌كه‌م حوكمرانی به‌عسدا، گۆڤاری ئه‌كادیمیای كوردی، ژ ٢٢، هه‌وڵێر، ل ل ٤٠٥-٤٥٢.

ئینسکلۆپیدیا:

-       ئەمین، وریا عمر. (٢٠٠٩)، جەژنی کەران – هەولێر ١٩٦٣، ئینسکلۆپیدیای هەولێر، بەرگی ٩، بەیروت.

 

 

نامه‌ی ماسته‌ر و دكتۆرا

-       صديق، سنور صباح. (٢٠١٩)، خوێندنی فه‌رمی له‌ شاری هه‌وڵێر ١٩٥٨-١٩٨٠، توێژینه‌وه‌یه‌كی مێژوویی به‌لگه‌نامه‌یی، پێشكه‌شكراوه‌ به‌ به‌شی مێژوو، كۆلێژی ئاداب، زانكۆی سه‌لاحه‌دین – هه‌ولێر.

-       عه‌لی، بارزان محه‌مه‌د. (٢٠١٦)، جه‌مال حه‌یده‌ری (١٩٢٦- ١٩٦٣) ڕۆلی سیاسی و ڕۆشه‌نبیری، ماسته‌رنامه‌ - به‌شی مێژوو - كۆلێژی ئاداب - زاكۆی سه‌لاحه‌دین–هه‌ولێر.

چاوپێكه‌وتنەکان و پەیوەندی تەلەفۆنی:

-       پەیوەندی تەلەفۆنی لەگەڵ تارق جانباز، لە شاری هەولێر، لە ڕێکەوتی ٢٢-١٠-٢٠٢٠.

-       چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ (یوسف حمه صالح مصطفى)، لە کۆلێجی ئاداب، ژووری خوێندنی باڵا، زانکۆی سەلاحەدین-هەولێر، له‌ به‌رواری ٢٨-٨-٢٠٢٠، کە كوڕی زیندانی سیاسی (حمه‌ صالح مصطفى ناسراو بە مچە حاجی، ١٩٢٧-١٩٩٥) له‌ سه‌رده‌می حه‌ره‌س قه‌ومی له‌ هاوینی ١٩٦٣ له‌ سلێمانی.

-       چاوپێکەوتن لەگەڵ جەمشید حەیدەری، لەگەڕەکی زانکۆ -هەولێر، خانوی ژمارە B 88، لە ڕێکەوتی ١٤-١-٢٠٢١.

-       چاوپێکەوتن لەگەڵ گەیلانی سید احمد سید محمدامین، لە دادگای تیاهەڵچوونەوەی هەولێر، له‌ ڕێکەوتی ٢٦-١٠-٢٠٢٠ کە کوڕی سید احمد سید محمدامین.

-       چاوپێکەوتن لەگەڵ ئیبراهیم قەساب، لە گەڕەکی ئاشتی ١ خانوی ژمارە ١٠٨٢- هەولێر، لە ڕێکەوتی ١٨-١-٢٠٢١. 

-       چاوپێکەوتن لەگەڵ ڕەوەند [تاهیر کریم علی]، لە بارەگای مەکتەبی سیاسی حیزبی شیوعی کوردستان لە گەڕەکی ئازادی-هەولێر، لە ڕێکەوتی ١٨-١-٢٠٢١.

-       چاوپێکەوتن لەگەڵ کەمال شاکر، لە پشت بەنزینخانەی شۆڕش- هەولێر، لە ڕێکەوتی ٢٠-١-٢٠٢١.

-       چاوپێکەوتن لەگەڵ ممتاز حەیدەری، لەگەڕەکی زانکۆ – هەولێر، خانوی ژمارە B 88، لە ڕێکەوتی ١٤-١-٢٠٢١.

باللغة العربي:

-       ئاكره‌یی، هاشم طه. (٢٠١٨)، من ذكرياتي في السجن، مطبعة جامعة صلاح الدين،  أربيل.

-       احمد، ابراهيم خليل و حميدي، جعفر عباس. (١٩٨٩)، تاريخ العراق المعاصر، دار الكتب، الموصل.

-       البوتاني، عبدالفتاح علي. (٢٠٢٠)، حوادث الموصل وكركوك وتداعياتها ٨ آذار ١٩٥٩-١٤ تموز ١٩٥٩،  أربيل.

-       البوتاني، عبدالفتاح علي. (٢٠١٧)، منطقة بادينان ١٩٢٥-١٩٧٠، الجزء ٢، أربيل.

-       الحزب الشیوعي العراقي. (٢٠٠١)، شهداء الحزب شهداء الوطن سفر نضالي موجز عن شهداء الحزب الشيوعي العراقي للفترة بين ١٩٣٤-١٩٦٣، بيروت.

-       الخفاجي، فايز. (٢٠١٥)، الحرس القومي و دوره الدموي في العراق، جرائم أول ميليشيا بعثية في العراق المعاصر عام ١٩٦٣، بغداد.

-       الزبیدی، لیث عبدالحسن. (١٩٨١)، ثورة ١٤ تموز ١٩٥٨ في العراق مكتبة اليقظة العربية، الطبعة الثانية، بغداد.

-       سنجاری، علي. (٢٠١٥)، صفحات من نبع ذاكرتي في الحزب الديمقراطي الكوردستاني (ألبوم صور مناضلي ثورة ١١ أيلول ١٩٦١). مطبعة خاني، دهوك.

-       عبدالقادر، شامل، ناظم كزار. (٢٠١٤)، سيرة اقوى مدير عام في تاريخ العراق السياسي الحديث ١٩٦٨-١٩٧٠، و اسرار انقلابه الفاشل، بيروت.

-       عقراوی، شكیب. (٢٠٠٧)، سنوات المحنة في كردستان، احم الحوادث السياسية و العسكرية في كردستان و العراق من ١٩٥٨ الى ١٩٨٠، مطبعة مناره، أربيل.

-       العلوي، هادي. (٢٠١٠)، من تاريخ التعذيب في الأسلام، دار الأوان، الطبعة الأولى، دبي.

-       فندی، عبدالکریم. (١٩٩٥)، فصول ثورة أيلول في كردستان العراق، دهوك.

-       قفطان، كاوس. (٢٠٠٤)، الحركة القومية التحررية الكردية في كردستان العراق ١٩٥٨-١٩٦٤، سليمانية.

-       مجموة من المؤلفين. (٢٠٠٢)، غيض من جرائم الشوفينية في كردستان، احداث منع التجول ١٩٦٣ نموذجا، اعداد محمد نوري توفيق، ترجمة عن الكردية، حسين عثمان نيركساري، سليمانية.

-       مردان، جمال مصطفى. (بدون سنة الطبع)، انقلابات فاشلة في العراق، محاولة حركة القوميين العرب ٢٦ مايس ١٩٦٣، بغداد.

-       الناشي، توفيق جاني و الرومي، ابتسام نعيم. (٢٠٠٨)، طوارق الظلام، بغداد.

-       هيئة الدليل للجمهورية العراقية (تعتبر من مجموعة الشكوى ضد الحرس القومي بعد عزلتهم على السلطة في ١٨-١١-١٩٦٣)، المنحرفون من الحرس القومي، بغداد. 

-       الصحف والمجلات باللغة العربية:

-       المجلة العسكرية، العدد ٣ تموز ١٩٦٣، مطبعة الجيش العراقي- بغداد، بکر، أحمد حسن، خطاب ڕئيس مجلس الوزراء بمناسبة احتفالات ثورة تموز.

-       نشرة أربيل، ١٦-آذار-١٩٦٣، العدد ٧٠، البيان التاريخي لمجلس قيادة الثورة في بغداد حول منح الحقوق القومية.

Sources in English language:

-        An escape prisoner, (1934), The Sonnenburg Torture Camp, The Farmers National Weekly, New York, June.

-        Gibson, Bryan Robert. (2013), U.S. Foreign Policy, Iraq, and the Cold War 1958-1975, London.

-        Records of the Kurds Territory. (2015), Revolt and Nationalism 1831-1979, British Documentary Sources, Editor A.L.P. Burdett, first published, Cambridge vol 11, 1951-1965, Iraqi Situation, February 10, 1963, Defence.

-        Records of the Kurds Territory. (2015), Revolt and Nationalism 1831-1979, British Documentary Sources, Editor A.L.P. Burdett, first published, Cambridge vol 11, 1951-1965, Jamieson, K. D., July 8, 1963, British Embassy Ankara.

-        Records of the Kurds Territory. (2015), Revolt and Nationalism 1831-1979, British Documentary Sources, Editor A.L.P. Burdett, first published, Cambridge vol 12, 1966-1979, Sanders, 17 June, 1974, British Embassy Baghdad.

-        Schmidt, Dana Adams. (1964), Journey Among Brave Men, Boston, Toronto.

Abstract

The situation of Kurdish prisoners in Iraqi prisoners from 8-2-1963 to 18-11-1963

     In the contemporary history of Iraq, the first period of Baa’th party’s era which very significant in the history of the country. After the coup of 8th February 1963, which Iraqi National Guard (Baa’si) obtained power. As a result, Abdul Karem Qasm the first President of the Iraqi Republic (1958-1963), many Iraqi people Kurds were not exempted and who were captured from different cities and rural areas in the whole Iraq, and they were taken to prisons like Arabs or other ethnic and religion groups and Kurdish soldiers (Peshmarga’s) captives from fronts particularly, from 09-06-1963 to 18-11-1963. Those prisoners were accused of being members of Iraqi Communist Party or Kurdistan Democratic Party which were considered as the opposition party of the government. Otherwise, they probably almost did not commit any crime against law and civilians. Therefore, it could be named them political prisoner in the mentioned period. While the Kurdish political prisoners were in Iraqi prisons. Particularly, after 9th Jun, 1963 till 18th November, they were brutally tortured by members of Iraqi militia “National Gourds”, who belonged to Baath’s party. Their brutal actions against Kurdish prisoners such as hitting, boxing, burning, withdrawing nails, and so on. These crimes are unforgettable in the contemporary history of Iraqi Kurdistan.

ملخص البحث

أحوال السجناء الكرد في السجون العراقية من خلال العهد الأول للبعثيين (الحرس القومي) من ٨-٢-١٩٦٣ إلى ١٨-١١-١٩٦٣

     في صباح ٨-٢-١٩٦٣ نجح البعثيون (الحرس القومي) والناصريون القوميون في الانقلاب على سلطة أول ڕئيس جمهوري عراقي و هو عبد الكريم القاسم ١٩٥٨-١٩٦٣، وقتل في اليوم التالي الرئيس المخلوع. وفي نفس يوم الأنقلاب بدأ الإنقلابيون بتصفية العناصر المضادة للأنقلاب، ولا سيما الشيوعيون والأكراد. فاعتقلت ميليشيات الحرس القومي مئات بل آلاف من أعضاء الحزب الشيوعي العراقي في البداية و من الحزب الديمقراطي الكردستاني خاصة بعدما كانت البعثيين والثورة الكردية برئاسة مصطفى بارزاني ١٩٠٣-١٩٧٩ لم يتوصلوا الى الأتفاق، بدأت ميليشيات الحرس القومي بإعتقال مئات من الأكراد في السليمانية بتأريخ ٩-٦-١٩٦٣، وبعد ذلك في جميع أنحاء مدن والقرى في كردستان والعراق. ويجدر بالذكر أن المعتقليين الأكراد لم يرتكبوا أي جريمة ضد المؤسسات الحكومية والمواطنين الآخرين، ولكن ميليشيات الحرس القومي أتهموا هؤلاء الأبرياء بتأييد الثورة الكردية.

تتكون المعتقلون الأكراد من طبقات متنوعة في المجتمع الكردي والعراقي على سبيل المثال: الأطباء، المحامون، المعلمون، العمال،.... الخ. مارس الميليشيا (الحرس القومي) أبشع أنواع أساليب التعذيب والإهانة جسديا ونفسيا بحق هؤلاء الأبرياء.