پەیوەندیی نێوان حوکمڕانیی باش و سیستەمی لامەرکەزی: خوێندنەوەیەک بۆ دۆخی هەرێمی کوردستان


The Relationship between Good Governance and  Decentralized System
Hiwa Majeed Khalil
College of Political Sciences, Salahaddin University-Erbil

 Abstract:

It is impossible in the administration systems, to find out a fully centralized or decentralized system; there is a form of distribution of powers to the lower administration units. This is true for the Kurdistan Region as well, where the Region consists units such as governorates, districts, and sub-districts. However, the administration system in the Kurdistan Region is characterized by contradiction. There is a set of laws and decisions to approve the decentralized system, whereas these decisions are not implemented properly. Due to political conflicts, especially after the internal war (1994-1998), which resulted in two administrations unites, one in Erbil and the another in Sulaymaniyah, and ended with the establishment of a unified government in 2006, but the political, economic, and cultural effects of the internal war prevented the unity and the objectives of unification between the two mentioned administrations; affecting any reform steps toward establishing a good governance and decentralized system.

 

پوختە

لە سیستەمەکانی بەڕێوەبردندا، ئەستەمە سیستەمێک بە تەواوەتی مەرکەزی یان لامەرکەزی بێت، بەڵکو جۆرێک لە دابەشکردن و شۆڕبوونەوەی دەسەڵاتەکان دەبینرێت، ئەمە بۆ هەرێمی کوردستانیش ڕاستە. بوونی یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگا، قەزا و ناحیەکان دەربڕی ئەم ڕاستییەن. بەڵام سیستەمی بەڕێوەبردن لە هەرێمی کوردستان جۆرە پاڕادۆکسێکی پێوە دیارە؛ لە هەرێمی کوردستاندا، کۆمەڵێک یاسا و بڕیار هەن بۆ ئەوەی کە سیستەمی لامەرکەزی پەیڕەو بکرێت، کەچی یاساکان بە تەواوەتی کاری پێناکرێت. لە واقیعدا بەهۆی مێژووی ململانێی سیاسی، بە تایبەتیش دوای شەڕی ناوخۆیی (١٩٩٤-١٩٩٨) کە دەرەنجامەکەشی بریتی بوو لە سەرهەڵدانی سیستەمی دوو ئیدارەیی؛ دواجار لە ساڵی ٢٠٠٦ کابینەی یەکگرتووی لێکەوتەوە، بەڵام ئاسەوارە سیاسی، ئابووری و کلتوورییە بەجێماوەکانی ئەم شەڕە، نەبوونە هۆی لەناوبردنی سیستەمی دوو ئیدارەیی. ئەمەش پاڕادۆکسێکە کە تا هەنوکە سیستەمی حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستاندا بە دەستییەوە دەناڵێنێت و کاریگەری دروستکردووە لەسەر هەر هەنگاوێکی چاکسازیکردن لە سیستەمەکە بۆ بەدیهێنانی حوکمڕانییەکی باش و کاریگەریشی هەبووە لە هێنانەدی سیستەمی لامەرکەزی.

وشە کلیلییەکان: سیستەمی لامەرکەزی، حوکمڕانیی باش، لامەرکەزیی ڕادیکاڵ، چڕکردنەوەی دەسەڵات، شۆڕکردنەوەی دەسەڵات و هەرێمی کوردستان.

  

الملخص:

تعتبر من الإستحالة في أنظمة إدارة الدول أن تتواجد نظام مركزي او لا مركزي بشكل كامل، ولكن هناك شكل من توزيع السلطات وإعطاء الصلاحيات للإدارات الدُنية، هذا كذلك صحيح بالنسبة لإقليم كوردستان أيضا. حيث وجود الوحدات الإدارية مثل المحافظات، الأقضية والنواحي أصح تعبير على ذلك. ولكن نظام الإدارة في اقليم كوردستان يتسم ببعض الشيء من التناقض، لوجود مجموعة من القوانين والقرارات لإقرار نظام اللامركزي، ولكن هذه القرارات ليست في محل التنفيذ. في الواقع بسبب التنافس السياسي وبالأخص بعد الحرب الداخلية والتي كانت بين الأعوام 1994 و 1998 نتجت عنها إدارتين للحكم إحداهما في أربيل والآخر في السليمانية والتي انتهت بإنشاء حكومة موحدة في عام 2006، ولكن الآثار السياسية، والاقتصادية، والثقافية للحرب الداخلية حال بين الوحدة وأهداف التوحيد بين الإدارتين بحيث ولحد الآن نظام الحكم في اقليم كوردستان تشكو منها مؤثراً بذلك على أيةِ خطوة إصلاحية في نظام الحكم وتوجيهه نحو الحكم الرشيد. وكانت لها تأثيرات سواء بالسلب أو بالإيجاب على بناء أو تأسيس حكم نظام لامركزي في الإقليم أيضا.

    

لیستی سەرچاوەکان

سەرچاوە کوردییەکان

-      ئیسماعیل نەجمەدین، (٢٠٢٠) لامەرکەزیيەتی کارگێڕی پارێزگاکانی هەرێم: پایە و ئاڵنگاریيەکان، ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە لە ململانێ و قەیرانەکان، سلێمانی.

-      http://www.kurdistanc.com/Political/details.aspx?jimare=1528

-      ئەمین فەرەج شەریف، (٢٠١٩)، حوکمڕانێتی باش لە هەرێمی کوردستان: توێژینەوەیەک لە پایە و ئاستەنگەکانی (١٩٩٢-٢٠١٣)، وەرگێرانی: لوقمان حاجی قادر، هەولێر، چاپخانەی هێڤی.

-      پەرلەمانی کوردستان، یاسای ژمارە ٣ ساڵی ٢٠٠٩، یاسای پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان-عێراق.

-      پەرلەمانی کوردستان، یاسای ژمارەی ٤ی ساڵی ٢٠٠٩، یاسای هەڵبژاردنی ئەنجومەنەکانی پارێزگاکان و قەزا و ناحیەکان.

-      پیوکەی مێدیا(PUK Media)، (٢٠٢٠)، لامەرکەزیەت لە کارنامەی حکومەتدابووە، ٢/٥/٢٠٢٠

-      https://www.pukmedia.com/KS_Direje.aspx?Jimare=154864

-      جۆرج ڤاسكوێز و ئاگنێز ساشی، سانتیاگۆ پێناس، (٢٠٢٠) كاریگه‌رییه‌كانی لامه‌ركه‌زیيه‌تی دارایی لەسه‌ر گه‌شه‌ی ئابووری یه‌كه‌ خۆجێییه‌كان، و: کارزان عومەر، ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە لە ململانێ و قەیرانەکان، file:///C:/Users/admin/Downloads/152.pdf

-      دریدریک فلورک و ئار. ویلیامز (٢٠٢٠)، ڕێگاكان بۆ لامەرکەزیەت و خۆبەڕێوەبردنی ناوچەیی: هەڵسەنگاندنێكی ڕەخنەگرانە، و. ناوەندی کوردستان. ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە لە ملمالنێ و قەیرانەکان file:///C:/Users/admin/Downloads/154.pdf

-      دەستەی ئاماری هەرێمی کوردستان، یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگاکانی هەرێـی کوردستان (٢٠٠٩) لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە، (ژمارەی قەزا و ناحیەکانی پارێزگای هەلەبچە دواتر زیادکراوە). http://www.krso.net/files/articles/130814110413.pdf

-      رێکەوت زەکی و ئەوانیتر، (٢٠٢٠) ''پرۆژەی سیستەمی لامەرکەزی کارگێڕی و دارایی.

-       http://drawmedia.net/page_detail?smart-id=6217

-      رێکەوت زەکی، (٢٠٢٠) تا ئێستا نازانین داهاتی سلێمانی چەندە، ماڵپەری (snnc)، ٢٠/٥/٢٠٢٠.

-       https://snnc.co/8176

-      سپی میدیا، (٢٠٢٠) (سپی) چەند تەوەرێک لە کۆبوونەوەی سەرکردایەتی یەکێتی ئاشکرا دەکات، 29/06/2020.

-      http://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=92803&Jor=22

-      سەردار عەزیز، (٢٠٢٠)، ئایا هەرێمی كوردستان پێویستی بە لامەرکەزیەته؟ ناوەندی کوردستان بۆ تویژینەوە لە ململانێ و قەیرانەکان، سلێمانی.

-      http://www.kurdistanc.com/Political/details.aspx?jimare=1531

-      فازل حەمەرەفعەت و محەمەد ڕەئوف (٢٠٢٠)، لامەرکەزیەت یاخود دوو هەرێمی، دامەزراوەیی میدیایی درەو، ١/٥/٢٠٢٠.

-       http://drawmedia.net/page_detail?smart-id=5831

-      فوئاد عەلی، (٢٠٢٠)، لامەرکەزیەتی كارگێڕی و دارایى له سیستمى حكومڕانى عێراقدا، ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە لە ململانێ و قەیرانەکان، سلێمانی.

-      http://www.kurdistanc.com/Political/details.aspx?jimare=1533

-      کارزان عومەر، (٢٠٢٠)، گرنگی سیستەمی لامەرکەزیەتی كارگێڕی و دارایی بۆ هەرێمی كوردستان، ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە لە ململانێ و قەیرانەکان، سلێمانی.

-      http://www.kurdistanc.com/Political/details.aspx?jimare=1530

-      کوردپرێس، (٢٠٢٠)، ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی بەدواداچوونی جدی بۆ لامەرکەزی ئیداری دەکات، ١/٥/٢٠٢٠.

-      https://kurdpress.com/Ku/details.aspx?id=160679

-      موسڵح ئێروانی: (٢٠٢٠) کۆمەڵگای لێکترازاو: هاوبەندی کۆمەڵایەتی و سیاسەتی شوناس، لە سیاسەت و کۆمەلگا، ئامادەکردنی ئیحسان وەلزی و موسلح ئیروانی، چاپی ئەنستیتۆی سیاسەتی گشتی، هەولێر.

-      هۆگر ئیبراهیم حەکیم، (٢٠١٧) سروشتی دیموکراتی لامەرکەزیەتی کارگێڕی، لێکۆڵینەوەیەک لەسەر ڕێکخستنی پەیوەندییەکانی نێوان حکومەتی هەرێمی کوردستان و ئیدارە خۆجییەکانی هەریم، هەولێر، چاپخانەی ڕۆژهەڵات.

-      هیوا مەجید خەلیل، (٢٠١٩) ڕۆڵی پارتە سیاسییەکان لە دروستکردنی کەلێنی کۆمەڵایەتی-ناوچەیی لە کۆمەڵگای هەرێمی کوردستاندا. گۆڤاری یاسا و زانستە سیاسییەکان، زانکۆی سەلاحەدین، ژمارە ٢٧.

-      یوسف گۆران و ئەوانیتر، (٢٠٢٠)، ململانێ ئەستەمەکان لە عێراق و هەرێمى کوردستان، سەنتەری لێکۆڵینەوەی ئایندەیی، ڕانانى ئاییندەیى ژمارە (٣).

-       https://www.centerfs.org/futuristic-readings-no-3-2020-ku/#_Toc33192903

سەرچاوە عەرەبی و فارسییەکان

-      قانون ادارة الدولة العراقیة للمرحلة الانتقالیة، (٢٠٠٤)، المادة (٥٦-ج).

-      محسن امامی قشلاق، (١٣٨٨)، نگاهی بر سیستم عدم تمرکز اداری در ایران، فصلنامە تحقیقات حقوق تطبیقی ایران و بین الملل، بهار و تابستان ١٣٨٨، شمارە ٤.

سەرچاوە ئینگلیزییەکان

-      Abdullah Khalid (2010), Alternative Network for Development and Democracy, The Intersection of Decentralization in Kurdistan Region.

-      Blane D. Lewis , Hieu T.M. Nguyen, Adrianus Hendrawan (2020), Political accountability and public service delivery in decentralized Indonesia: Incumbency advantage and the performance of second term mayors, European Journal of Political Economy, 64.

-      Charles M. Tiebout (1956), A Pure Theory of Local Expenditures, The Journal of Political Economy, Vol. 64, No. 5.

-      Glyn Williams (2020) Governance, Good, Urban Studies and Planning, University of Sheffield, Sheffield, United Kingdom; and School of Planning and Architecture, University of the Witwatersrand, Johannesburg, South Africa.

-      Harry Blair (2000), Participation and Accountability at the Periphery: Democratic Local Governance in Six Countries, World Development Vol. 28, No. 1.

-      Jason Oringer, Carol Welch (1998), Structural Adjustment Programs,

-      https://ips-dc.org/structural_adjustment_programs/.

-      Jomo Kwame Sundaram and Anis Chowdhury (2012), Is Good Governance Good for Development? Bloomsbury Academic, United Nations.

-      Julie Aubut (2004), The Good Governance Agenda: Who Wins and Who Loses. Some Empirical Evidence for 2001, London School of Economics and Political Science.

-      Katharina Mewes (2011), Decentralization on the Example of the Yemeni Water Sector, Springer Fachmedien.

-      Malik Nadeem (2016), Analyzing Good Governance and Decentralization in Developing Countries, Journal of Political Sciences & Public Affairs, volume 4:3.

-      Merilee S. Grindle (2007), Going Local: Decentralization, Democratization, and the Promise of Good Governance, United Kingdom: Princeton University Press.

-      Muhammad Nadeem Malik (2001), Analyzing Good Governance and Decentralization in Developing Countries, Journal of Political Sciences & Public Affairs, 4(3).

-      Pranab Bardhan (2002), Decentralization of Governance and Development, Journal of Economic Perspectives—Volume 16, Number 4.

-      Pranab Bardhan and Dilip Mookherjee (2006), Decentralization and Accountability in Developing Countries, The Economic Journal, 116 (January), 101–127. Royal Economic Society.

-      Rémy Prud'homme (1995), The Dangers of Decentralization, The World Bank Research Observer, Volume 10, Issue 2.

-      Sam Halvorsen (2019), The political opportunities of urban decentralisation: Mobilising local governance in Buenos Aires, Political Geography, volume 74.

-      Samuel P. Huntington (1991) Democracy’s Third Wave, Journal of Democracy Vol.2. No.2.

-      WGI (2013) The Worldwide Governance Indicators (WGI) Project, [Online], available at: http://info.worldbank.org/governance/wgi/index.aspx#home

-      WHO (2013) Structural Adjustment Programmes (SAPs)

-      http://www.who.int/trade/glossary/story084/en/

-      World Bank (1992), Governance and Development, Washington, D.C.

-      World Development Report, 2004, Making Services Work for Poor People, The International Bank for Reconstruction and Development/The World Bank.