هەڵسەنگاندنی داستانی ‘’مەم و زین’’ی ئەحمەدی خانی بەپێی تایبەتمەندی و بنەماکانی ژانری داستان


Ahmadi Khani's epic "Mam u Zin" based on Epic Characteristics
Ebrahim Mohammed Ebrahim1, Sirwan  Jabar Amin2
Kurdish Department, College of basic Education, Raparin University1Kurdish Department, Faculty of Arts, Soran University2

 Abstract

Epic is one of the oldest genres in many nations' literature and has occupied an excellent area of world literature. From birth to the middle ages, one of the first genres of literature of many nations It was epic that became the primary genre of the era from Sumerians to Greeks and Romans, and later in the middle centuries. This genre has its specific characteristics and principles that have become the genre's identity for all of the texts under this genre. These characteristics have created the basis for similarities and differences for the literary texts placed under this literary genre.

Epic has occupied a special place and states in the literature of the Kurdish nation. Although the Kurdish sample of epic was not like the global model, it still possesses many global epic criteria and assumptions. From this perspective, this research attempts to show how Ahmadi Khani's epic "Mam u Zin" is committed to the characteristics and principles of this genre. In this context, an explanation and analysis have been made for the epic. 

پوختە

ژانری داستان یەکێکە لە کۆنترین ژانرەکان لەناو ئەدەبیاتی زۆربەی میللەتانی جیهان و پانتاییەکی باشی لە ئەدەبیاتی جیهانی داگیرکردووە، لە پێش زاینەوە بگرە تا سەدەکانی ناوەڕاست یەکێک بووە لە ژانرە یەکەمینەکانی ئەدەبیاتی زۆرێک لە میللەتان، هەر لە سۆمەرییەکانەوە تا دەگاتە یۆنانی و ڕۆمانییەکان، دواتریش لە سەدەکانی ناوەڕاست بووە بە شاژانری سەردەمەکەی. ئەم ژانرە خاوەنی تایبەتمەندی و بنەمای دیاریکراوی خۆیەتی کە بوونەتە ناسنامەی ژانر بۆ سەرجەم دەقەکانی ژانرەکە و بنەمای لێکچوون و جیاوازییان بۆ هەموو بەرهەمەکانی سەر بەم ژانرە دروستکردووە.

لەناو ئەدەبیاتی نەتەوەیی کوردیشدا داستان جێگە و پایەیەکی تایبەتی هەبووە، ئەگەرچی وەک نموونە جیهانییەکە نەبووە، بەڵام زۆرێک لە پێوەر و شقڵە جیهانییەکەی پێوە دیارە، لەم سۆنگەیەوە ئەم توێژینەوەیە هەوڵێکە بۆ خستنەڕوو و پیشاندانی ئەوەی، کە تا چەند و چۆن داستانی (مەم و زین)ی (ئەحمەدی خانی) پابەندی تایبەتمەندی و بنەماکانی ژانری داستان بووە، لەم چوارچێوەیەوە ڕاڤە و شیکردنەوە بۆ داستانەکە کراوە.

وشە کلیلییەکان: داستان، تایبەتمەندییەکانی داستان و داستانی مەم و زین

 چکیدە

حماسە یکی از قدیمیترین نوع ادبی در میان انواع ادبی ملل مختلف جهان است و بخش عمدەای از ادبیات جهان را فراهم می آورد. از زمان قبل از میلاد تا سدەهای میانە یکی از پر رونق ترین نوع ادبی بودە است. از سومری ها تا زمان یونان و روم و پس از آن تا سدەهای میانە پادشاه انواع ادبی محسوب شدە است. این نوع ادبی دارای مبانی مختص بە خود بودە و این مبانی در تمام متون وابستە بە این نوع وجود دارد و بستر تشابە متون حماسی را فراهم آوردە است.

در میان انواع ادبی زبانی کوردی، حماسە دارای جایگاه ویژەایست. با اینکە حماسەهای کوردی کاملا در تشابه با حماسەهای جهان نیست اما دارای تعداد عمدەای از مبانی جهانی حماسە است. بنابر این مقالە حاضر در صدد نشان دادن نسبت تشابە حماسە (مەم و زین) از نویسندە نامی کورد (احمد خانی)، با مبانی عمومی حماسەهای جهان است.

 

 

سەرچاوەکان

یەکەم: سەرچاوە کوردییەکان:

ا-کتێب

-      ئەرستۆ (٢٠١١) هونەری شیعری، و: عەزیز گەردی، چاپی دووەم، چاپخانەی گەنج، سلێمانی.

-      ئەمین، نەوشیروان مستەفا (٢٠١٢) بە دەم ڕێگاوە گوڵچنین، کتێبی یەکەم، چاپی یەکەم، الدار العربیة للعلوم- ناشرون، بیروت.

-      بێخاڵی، سەید مەولود (٢٠١٣) ئەفسانە و داستان لە فۆلکلۆری کوردەواریدا، چاپخانەی ڕۆشنبیری، هەولێر.

-      جوتیار، خالید و دەستەیەک لە نووسەران (١٩٨٤) فۆلکلۆر کۆمەڵە بەرهەمێکی فۆلکلۆرییە، بەشی یەکەم، چاپخانەی الحوادث، هەولێر.

-      حاجی، سەنگەر قادر شێخ محەمەد (٢٠٠٩) بنیاتی گێڕانەوە لە داستانی (مەم و زین)ی ئەحمەدی خانی و ڕۆمانی (شاری مۆسیقارە سپییەکان)ی بەختیار عەلی دا، چاپی یەکەم، چاپخانەی خانی، دهۆک.

-      حسەین، هەڤاڵ ئەبوبکر (٢٠٠٧) چەشنە ئەدەبی و ڕۆژنامەنووسییەکان و ڕەنگدانەوەیان لە ''ژیان و ژین''دا (١٩٣٢- ١٩٥٠)، چاپخانەی شڤان، سلێمانی.

-      خانی، ئەحمدی (١٣٩٤) مەم و زین، و: هەژار، عەبدولرحمان شەرەفکەندی، کانی کتێب، سنندج.

-      خەزنەدار، مارف (٢٠١٠) مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی دووەم، چاپی دووەم، چاپخانەی ئاراس، هەولێر.

-      ڕەسووڵ، عیزەدین مەستەفا (٢٠١٠) لێکۆڵینەوەی ئەدەبی فۆلکلۆری کوردی، چاپی سێیەم، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، هەولێر.

-      سەججادی، عەلائەددین (١٣٩١) مێژووی ئەدەبی کوردی، چاپی یەکەم، بڵاوکردنەوەی کوردستان، سنە.

-      شەمۆ، عەرەب (٢٠١٠) داستانی قەڵای دمدم، و: شوکور مستەفا، چاپی دووەم، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، هەولێر.

-      عومەر، موحسین ئەحمەد (٢٠١٢) فەرهەنگی ئەدەبی، چاپخانەی حەمدی، سلێمانی.

-      کەفائی، محەمەد عەبدولسەلام (٢٠١١) ئەدەبی بەراوردکاری، و: هەژار ڕەحمی، دەزگای تویژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی، چاپی یەکەم، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر.

-      مەولود، رێزان ساڵح و حسێن، سەنگەر نازم (٢٠١٨) ژانرە ئەدەبییەکان، بەرگی یەکەم، چاپی یەکەم، ناوەندی ئاوێر، هەولێر.

ب : نامەیی زانکۆیی:

-      حەمەئەمین، باخان ئەحمەد (٢٠١٤) شیعری چیرۆکئامێز لە ئەدەبی کوردی دا بە کەرەستەی کرمانجی خواروو ساڵانی (١٩٩٠- ٢٠٠٠)، نامەی ماستەر، زانکۆیی سلێمانی، فاکەڵتی زانستە مرۆڤایەتییەکان- سکوڵی زمان.

-      محەمەد، هێمن جاسم (٢٠١٥) هونەری گێڕانەوە لە چیرۆکی فۆلکلۆری کوردیدا (چیرۆکی منداڵان بە نموونە)، نامەی ماستەر، زانکۆی سەلاحەدین، کۆلێژی زمان، هەولێر.

پ : فەرهەنگ:

-      خاڵ، شێخ محەمەد (٢٠٠٥) فەرهەنگی خاڵ، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، چاپی دووەم، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر.

-      موکریانی، گیوی (١٩٩٩) فەرهەنگی کوردستان، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، چاپی یەکەم، هەولێر.

-      هەژار، عەبدولڕەحمان شەڕەفکەندی (١٣٦٩) هەنبانە بۆرینە (فەرهەنگی کردی– فارسی)، چاپی یەکەم، چاپخانەی ئینتیشارات سروش، تهران.

-      دووەم: سەرچاوەی فارسی:

-      شمیسا، سیروس (١٣٨٧) انواع ادبی، چاپ سوم، نشر میترا، چاپخانە تابش، تهران.

-      سێیەم: ئینتەرنێت:

-      ژیاننامەی فیردەوسی، بەردەستە لە:

-      > https://www.kipedia.org <          [رێکەوت: ١٠/٣/٢٠٢٠].

-      ژیاننامەی هۆمیرۆس بەردەستە لە:

-      > www.biography.com <               [رێکەوت: ١٠/٣/٢٠٢٠].