شیکردنەوەی تۆڕی واتایی ئامرازە بەندەکانی (تا) و (لەگەڵ) لە ڕوانگەی واتاسازیی زانینییەوە


An Analysis  of the Semantic Network of the Adpositions (Ta) and (Lægæl) from a Cognitive Semantic Prospective
Dler Sadiq Kanaby, Dlawar Shukri Bapir
Kurdish Department, Faculty of Artss, Soran university

Abstract

This research exposes the( distinct senses) and (primary sense) of  the prepositions (Ta) and (Lægæl), based on (principled polysemy model); this model is presented within the Cognitive  Linguistics framework  in 2003 by ( Tyler and Evans). It determines both distinct senses and primary sense of prepositions.

In the beginning, the model and the concepts related to the main point of the research are defined.

 After that according to the model criteria the distinct senses and primary sense are demonstrated.

The paper concludes that the Semantic network of preposition (ta), apart from the sense that (shows the end of place /time) which is the primary sense of that preposition, has (four) distinct senses as long as (one) cluster sense among them. The Semantic network of the preposition (Lægæl) conveys the sense of (together), which is considered the primary sense of that preposition, It has also (thirteen) distinctive senses, that are linked with the primary sense through (three) cluster senses.

پوختە:

ئەم توێژینەوەیە هەوڵێکە بۆ دەستنیشانکردن و خستنەڕووی واتا جیاوازەکان و واتای سەرەتایی هەریەک لە ئامرازە بەندەکانی (تا) و (لەگەڵ) بەپێی مۆدێلی فرەواتایی بنەمادار (principled polysemy model)، کە یەکێکە لەو مۆدێلە زمانییانەی لە چوارچێوەی قوتابخانەی زمانەوانیی زانینی لە ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن  تایلەر و ئەیڤانس بە مەبەستی دەستنیشانکردنی واتا جیاوازەکان (distinct sense) و واتای سەرەتایی(primary sense) ئامرازە بەندەکان خراوەتەڕوو.

لە سەرەتای توێژینەوەکە هەوڵی ناساندنی مۆدێلە زمانەوانییەکە و ئەو چەمکە جیاوازانە دراوە، کە ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە بابەتی توێژینەوەکەوە هەیە.

پاشان بەپێی ئەو پێوەرانەی، کە لە مۆدێلەکەدا هاتوون واتای سەرەتایی و واتا جیاوازەکانی ئامرازە بەندەکان دەستنیشانکراون.

بەپێی ئەنجامی توێژینەوەکە، تۆڕی واتایی ئامرازی بەندی (تا) جگە لە واتای (دیاریکردنی کۆتایی شوێن/ کاتی ڕوودان)، کە واتای سەرەتایی ئامرازە بەندەکەیە خاوەنی (چوار) واتای جیاوازە، کە لە ناویاندا هێشوێکی واتاییش بەرچاو دەکەوێت، هەروەها تۆڕی واتایی ئامرازی بەندی (لەگەڵ)یش لەپاڵ واتای (بەیەکەوەبوون)، کە واتای سەرەتایی ئامرازە بەندەکەیە، (سێزدە) واتای جیاوازیش لە خۆدەگرێت، کە بەهۆی (سێ) هێشووی واتاییەوە بە واتای سەرەتاییەوە لکێنراون.

 وشە کلیلییەکان: زمانەوانیی زانینی، واتاسازیی زانینی، تۆڕی واتایی، پۆلە تیشکییەکان، نەخشەی وێنەیی و ئامرازی بەند.

ملخص:

هذا البحث محاولة لتحديد وعرض المعاني  المختلفة والمتعددة لحرف الجر,  لغرض تحديد المعنى الأصلي لحروف الجر(تا) و(لەگەڵ) و على حسب المقياس الوارد في النموذج المعاصر (principled polysemy model) والذي يعد واحدا من النماذج اللغوية والمنهجية المعاصرة والمتعارف  عليها في سنة 2003 عند (تايلر و ايفانس) لغرض تحديد المعاني المختلفة والاولية لحروف الجر في سياق تواجدها مع الكلمات.

في بدايه البحث حاولنا التعريف بهذا والمنهج اللغوي المعاصر ضمن المفاهيم المختلفه المعروضه ضمن هذا المقياس الوارد في النموذج  وتحديد المعاني  الاصلية لحروف الجر والمعاني الثانوية لها.

وفي نهاية البحث توصل الباحث الى ان  حرف الجر تتعدد فيها المعاني ف(تا) والذى معناها الاصلي (لنهاية الغاية الزمانية  والمكانية) فان لهذه الاداة معاني مختلفة تضاف لمعناها الأولي  فتوصل البحث الى أربعة من المعاني المختلفة  مع بقاء  المعني الأصلي لها, وكذلك الحكم على حرف الجر (لەگەڵ) والذي معناه  الاصلي للمعية ويضاف اليها معان اخرى توصل اليها البحث والتي وصلت الى ثلاثة عشرة معنا, وهذا التعدد للمعاني  الموجود لهذه الحروف, يتحقق بثلاثة من روابط المعاني المختلفة المنبثقة من المعنى الأصلي.

 

سەرچاوەکان:

یەکەم: بە زمانی کوردی

ا/ کتێب

-      ابن الحاج (١٩٧٥)، مەهدی نامە، لێکۆڵینەوە و پێشکەشکردنی: محەمەد علی قەرەداغی، کۆڕی زانیاری کورد، بەغدا.

-      شوانی، ڕەفیق (٢٠٠١)، چەند بابەتێکی زمان و ڕێزمانی کوردی، چاپی یەكەم، چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشەنبیری‌، هەولێر.

-      فتاح، محمد معروف (٢٠١١)، زمانەوانی، چاپی سێیەم، چاپخانەی حاجی هاشم، هەولێر.

ب/ گۆڤار

-      قادر، کاروان عومەر (٢٠١٧)، داڕشتەی چەمک لە زمانی کوردیدا، گۆڤاری زانکۆی ڕاپەڕین، ژمارە ١٣.

-      قادر، کاروان عومەر و نالی ئەدهەم غەریب (٢٠١٩)، ڕەهەندی مێتۆنییمییانە لە ڕێزمانی کوردیدا، گۆڤاری توێژەر، بەرگی ٢، ژمارە٤.

دووەم: بە زمانی فارسی

ا/ کتێب

-      اونز، وی ویان و ملانی گرین(١٣٩٨)، زبان شناسی شناختی، ترجمە: جهانشاە میرزابگی، انتشارات اگاە، تهران.

-      تیلور، جان ار. و جانت لیتل مور(١٣٩٦)، راهنمای زبان شناسی شناختی، چاپ اول، ترجمە: وجیهە فرشی و نجمە فرشی، نشر نویسە پارسی، تهران.

-      دبیر مقدم، محمد (١٣٨٣)، زبان شناسی نظری: پیدایش و تکوین دستور زایشی، تهران.

-      راسخ مهند، محمد(١٣٨٩)، درآمدی بر زبان شناسی شناختی: نظریه ها و مفاهیم، تهران.

-      روشن، بلقیس و لیلا اردبیلی، (١٣٩٢)، مقدمەای بر معناشناسی شناختی، نشر علم، تهران.

 ب / نامەی ئەکادیمی

-      کرمی، سعیدی (١٣٩٥)، بررسی شبکە معنایی حروف اضافەی(bo,bæ,læ)در زبان کردی سورانی درچهارچوب معنی شناسی شناختی، پایان نامە کارشناسی ارشد، دانشگاە پیام نور، گروە زبان شناسی خارجی رشتەی زبان شناسی همگانی.

پ / گۆڤار

-      بامشادی، پارسا و شادی انصاریان(١٣٩٣). چندمعنایی حرف ((تا)) در چارچوب معناشناسی شناختی، مجموعە مقالات نخستین همایش معنی شناسی و نحو زبان های ایرانی، بە کوشش مینا رضوانیان، ص٧٥_٩٢.

-      بامشادی، پارسا و همکاران، (١٣٩٥)، بررسی معنایی سە حرف اضافە æra, ta, wæl در کردی گورانی از دیدگاه شناختی، دوماهنامە جستارهای زبانی، شمارە پیایی ٣٢، ص٥٩_٨٠.

-      بامشادی، پاسا و همکارانش(١٣٩٦)، معناکاوی دو حرف اضافە læ وwæ در کردی  گوران: رویکرد شناختی،سال٨، شمارە ١، ص٧٥_٩٢.

-      دهقان، مسعود (١٣٩٧)، بررسی معنای حروف اضافە (wæpi/ wægærd/ wæ/ læ) در کردی بر اساس رویکرد شناختی، جستارهای زبانی، شمارە پیایی ٤٤، ص١_٣٣.

-      راسخ مهند، محمد و نفیسە رنجبیر ضرابی(١٣٩٢)، بررسی شبکە معنایی حروف اضافەی ((در)) و ((سر))، نشریە پژوهش های زبان شناسی تطبیقی، سال سوم، شمارە٥، ٩٥-١١١ 

-      رضویان، حسین و معصومە خانزاد(١٣٩٣)، چندمعنایی حرف اضافە ((بە)) در زبان فارسی با رویکرد معنی شناسی شناختی، فصلنامە مطالعات زبان و گویش های غرب ایران، دانشکدە ادبیات و علوم انسانی دانشگاە رازی کرمانشان، سال دوم شمارە ٧، ص٥٧_٧٩.

-      سبزاوی، مهدی(١٣٩٧)، بررسی انواع چندمعنایی در فارسی معیار با رویکرد شناختی، جستارهای زبانی، شمارە پیایی ٤٥، صص ٢٥١_٢٧١.

-      کرمی، سعیدی و فاطمە یوسفی راد(١٣٩٧)، بررسی شبکە معنای حرف bæ وlæ در زبانی کردی سورانی و پیراضافە ها: bæ æwæ/ da و lææwæ/ da در چارچوبی معناشناسی شناختی، نشریە پژوهش های زبان شناسی تطبیقی، شمارە١٦، ص٨٣_١٠٣.

-      مختاری، شهرە و حدائق رضایی(١٣٩٢)، بررسی شناختی شبکە معنایی حرف اضافە ((با)) در زبانی فارسی، مجلە زبانشناسی و گویشهای خراسان، دانشگاه فردوسی مشهد، علمی شمارە پیاپی ٩.

سێیەم: بە زمانی ئینگلیزی

ا/ کتێب

-      Evans, Vivian and Melanie Green, (2006), cognitive linguistics: an introduction, Edinburgh university press, Edinburgh.

-      Tyler, Andrea and vyvyan Evans, (2003), the semantics of English prepositions: spatial scenes, Embodied meaning and Cognation, Cambridge university Press, Cambridge.

ب/ فەرهەنگ

-      Matthews, P, H, (2007), Concise Dictionary Of Linguistics,(2nded), Oxford University press. 

سەرچاوەی داتاکان

ا/ کتێب

-      شوانی، ڕەفیق(٢٠٠١)، چەند بابەتێکی زمان و ڕێزمانی کوردی، چاپی یەکەم، چاپخانەی وەزارەی پەروەردە، هەولێر،

-      کوردیێف، ک.ک. (١٩٨٤)، ڕێزمانی کوردی بە کەرەستەی دیالێکتی کرمانجی و سۆرانی، وەرگێڕانی کوردستان موکریانی، چاپخانەی (الادیب البغدادی، بەغداد.

-      کۆڕی زانیاری(٢٠١٨)، ڕێزمانی ئاخاوتنی کوردی، چاپی یەکەم، انتشارات کردستان، سنە.

 

ب / نامەی ئەکادیمی

-      عەبدولڕەحمان، عومەر ئەحمەد(٢٠٠٩)، فرێزی بەند لە زمانی کوردیدا، نامەی ماستەر، کۆلێژی پەروەردە، زانکۆی سەلاحەددین.

پ/ فەرهەنگ

-      شێخانی، عبدالوهاب (٢٠٠٩)، فەرهەنگی شێخانی، چاپی یەکەم، چاپخانەی خانێ، دهۆک.

-      گولی، مسعود خالد (٢٠٠٢) فەرهەنگی گولی، چاپا ئێکێ، چاپخانا وەزارەتا  پەروەردێ، هەولێر.

-      نانەوازادە، علی(٢٠٠٥)، فەرهەنگی هەرمان، چاپی دووەم، بەرگی دووەم، چاپخانەی وەزارەتی  پەروەردە، هەولێر.

-      نیزامەدین، فازل(٢٠٠٣)، فەرهەنگی ئەستێرە گەشە، چاپی سێیەم، چاپخانەی وەزارەتی  پەروەردە، هەولێر.

-      هەژار(١٣٩٦)، هەنبانە بۆرینە، چاپی یەکەم، چاپخانەی پویا، تهران.