هاوسه‌نگی ژینگه‌یی له‌ ژینگه‌ پارێزی بارانییه‌کاندا


Environmental balance in Barzanians Protect of Environment
Fakhir Ali Arif
Harman Institute for Culture and Preservation of Environment

Abstract

The Kurdish people's interest in the natural environment goes back to ancient times, due to the characteristics and survival of the natural environment of Kurdistan, which has been established in accordance with religious and scientific documents.
The purpose of this study is how to develop the mindset and conservation of the natural environment within the framework of social reforms and its application to the behavior and life of the people concerned, on the other hand, to investigate the decisions on the protection of the natural environment, such as the Advanced Model In this age. And its adaptation to environmental principles originates from the religious and spiritual movement. As a result of merging into the national movement, it later became a moral constellation, and to this day, in addition to life changes, these practices, as a successful experience, can be considered one of the sources of the regulation of environmental protection law.

Keywords: Balance, Environment, Ecosystem, Nature, Barzani.

پوخته‌:

لە دێرزەمانەوە، نەریتی ژینگه‌دۆستی تێکه‌ڵی ژیانی کورده‌واری بووه‌، ئه‌ویش به‌هۆی تایبه‌تمه‌ندیی ژیاری ژینگەیی سروشتی کوردستانەوە، که ‌له‌ به‌ڵگانامه‌ی زانستی و ئاینییدا ئه‌م بابه‌ته‌ به‌ ڕوونی سه‌لمێنراوه. به‌ڵام ئه‌وه‌ی مەبەستی بابەتی ئەم توێژینەوەیەیە، چۆنیه‌تیی گه‌شه‌کردنی هزر و نەریتی ژینگه‌پارێزییه‌ له‌ چوارچێوه‌ی بزاڤی چاکسازیی کۆمه‌ڵایه‌تیی بارزان، و چۆنیه‌تیی به‌کارهێنانی له‌ ڕه‌فتار و ژیانی بارزانییه‌کاندا‌. وه‌کو نموونه‌یه‌کی پێشکه‌وتوو له‌م سه‌رده‌مه‌دا و هه‌روه‌ها توێژینەوە لەو ڕێنمایی و بڕیارانه‌ی که‌ بەشێكن لە ئاراستەی ژینگه‌پارێزیی بارزانییه‌کان‌، به‌ به‌راو‌رد لەگەڵ بنه‌ماکانی هاوسه‌نگیی ژینگه‌یی، که‌ خۆی له‌ بزاڤێکی ڕۆحی و ئاینییدا ده‌بینێته‌وه‌. دواتر به‌هۆی تێکه‌ڵبوون به‌ بزاڤی نه‌ته‌وه‌یی وه‌کو به‌هایه‌کی مرۆیی و شارستانی جێیگرتووه‌. تاوه‌کو ئه‌مڕۆش زێده‌باری ئه‌و گۆڕنکارییانه‌ی به‌سه‌ر ژیاندا هاتوون، له‌ که‌نار یاساکانی ژینگه‌پارێزیی ‌کوردستان، ئه‌م نەریتانه‌ وه‌کو ئه‌زموونێکی سه‌رکه‌وتوو بەردەوامییان هەیە. ده‌کرێ وەكو‌ سه‌رچاوه‌یه‌ک له‌ سه‌رچاوه‌کان بۆ دانانی یاسایەکی سه‌رکه‌وتوو لە بواری ژینگه‌پارێزی بایەخی پێبدرێت.

وشه‌ی کلیلییەکان: هاوسه‌نگی، ژینگه‌، ئیکۆسیسته‌م، سروشت و بارزانییه‌کان.

 ملخص:

يعود اهتمام الشعب الكردي بالبيئة الطبيعية إلى العصور القديمة، نظرًا لخصائص البيئة الطبيعية في كردستان وبقائها، والتي أنشئت وفقًا للوثائق الدينية والعلمية.
   الغرض من هذه الدراسة هو كيفية تطوير عقلية وحفظ البيئة الطبيعية في إطار الإصلاحات الاجتماعية وتطبيقها على سلوك وحياة الأشخاص المعنيين، من ناحية أخرى، لاستكشاف القرارات المتعلقة بحماية البيئة الطبيعية، مثل النموذج المتقدم تتجلى في هذا العصر وتتوافق مع المبادئ البيئية المنبثقة عن الحركة الدينية والروحية. نتيجة للاندماج في حركة القومية، أصبحت فيما بعد ثباتًا أخلاقيًا، وحتى يومنا هذا، بالإضافة إلى التغييرات الحياتية، يمكن اعتبار هذه الممارسات، باعتبارها تجربة ناجحة، أحد مصادر تنظيم القانون البيئي.
الكلمات المفتاحية: التوازن، البيئة، النظام البيئي، الطبيعة، البارزاني.

سه‌رچاوه‌

- ئه‌رده‌لان هه‌ورامی، فه‌لسه‌فه‌ و ڕێبازی بارزان، چاپی یه‌که‌م، چاپخانه‌ی شه‌هاب، هه‌ولێر، 2018.

- بزاڤنامه‌ی پروژه‌ی (بارزان  (MABبۆ ژینگه‌پارێزی، ده‌زگای هه‌رمان، ل 22، 2013.

- به‌در ئیسماعیل شێرۆکی، بارزان مایکرۆمۆدێلی کیانێکی سه‌ربه‌خۆ، چاپی یه‌که‌م، چاپخانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات، هه‌ولێر، 2018.

- حه‌بیب مسته‌فا، ڕۆڵی ڕێساکانی داب و نه‌ریت له‌ ژیانی بارزانییه‌کان، چاپی یه‌که‌م، چاپخانه‌ی زانکۆی سه‌لاحه‌دین، 2020.

- ڕێبوار سیوه‌یلی، فەلسەفەی ئاكاری ژینگەپارێزی، ڕێكخراوی زەریاب و ئاژانسی پایا، هەولێر، 2020.

- زه‌که‌ریا تاحون، به‌ڕێوه‌بردنی ژینگه‌، و/ ئه‌حمه‌د عه‌لی ئه‌حمه‌د، بڵاوکراوه‌ی جه‌مال عیرفان، چاپی یه‌که‌م، سلێمانی، 2014.

- شه‌ماڵ خه‌موو، خوه‌زا- پیرۆزی د که‌لتوورێ کورداندا ئێزدی وه‌ک نموونه‌، گوڤاری ئاکادیمیThe Journal Mesopotamian Staies(JMS) c:4/1, s 130، له‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی زانکۆی تورکی Mardin Artuklu

- عادل مشعان ڕه‌بیع، هۆشیاریی ژینگەیی، وه‌رگێرانی/ ئه‌حمه‌د عه‌لی ئه‌حمه‌د، چاپی یه‌که‌م، بڵاوکراوه‌ی جه‌مال عیرفان، 2014، سلێمانی.

- عبدولڕه‌حمان مه‌لا حه‌بیب، عه‌شیره‌تی بارزان، چاپی یه‌که‌م، چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری، هه‌ولێر، 2001.

- فاخر عه‌لی عارف، چاڤکانییا ژینگه‌پارێزییا بارزان، نامه‌ی ماسته‌ر. زانکۆی ئورتوکلو ماردین، 2017.

- محمه‌دی مه‌لا قادر، په‌ندنامه‌ی ئاواره‌، کۆکراوه‌ی ده‌ستنووس، 1985.

فه‌رهه‌نگه‌کان

- حافظ قازی، فه‌رهه‌نگی قازی، چاپا دوویێ، وه‌شانا سپیرێز، هه‌ولێر، 2005.

- محمدی خاڵ، فه‌رهه‌نگی خاڵ، ب/س، ب/سێیه‌م، چاپی یه‌که‌م، چاپخانه‌ی کامران. سلێمانی، 1976.

فارسی

- جوی ای پالمر، آموزش محیط زیست در قرن 21، ترجمه‌ علیمحمد خورشیدوست، چاپ ششم، چاپ مهر، قم. 1396.

- دانیل بوتکین، شناخت محیط زیست(زمین سیاره‌ زنده‌)، ترجمه‌ عبدالحسین وهابزاده‌، انشارات جهاد دانشگاهی مشهد، چاپ پنجم، 1386.

- سید حمید رضا رئوف، رویکرد عرفانی مولانا به‌ محیط زیست، چاپ اول، ناشر نشر عروج، 1397.

- فیلیپ دبلیو. ساتن، جامعه‌ شناسی محیط زیست، ترجمه‌ صادق صالحی، چاپ دوم، چاپ: گلها(قم)، 1393، قم.

- کریستوفر جی باور، اصول و روش مدیریت زیست محیطی، ترجمه‌ مهرداد اندرودی، چاپ سوم، انشارات مدیر فلاح، کرج، 1392.

دیدار و چاوپێکه‌وتن:

- چاوپێکه‌وتن له‌گه‌ڵ (به‌رهۆ بێدیاڵی)، له‌ 1/1/2010، ئه‌رشیفی ڕادیۆ هه‌رمان.

- چاوپێکه‌وتن له‌گه‌ڵ (حه‌مۆ دوری)، دانیشتوی گوندی دۆرێ، ناحیه‌ی گوڕه‌توو، له‌ 22/10/2016.

- چاوپێکه‌وتن له‌گه‌ڵ (سه‌لیم ئیبراهیم سعید مزووری)، دانیشتوی که‌مه‌ڵگای دازان، ناحیه‌ی بارزان، 13/9/2020.

- چاوپێکه‌وتن له‌گه‌ڵ (عارف مه‌لا عه‌لی)، دانیشتوی گوندی زوره‌گڤانی ناحیه‌ی بارزان، 10/10/2016.

- چاوپێکه‌وتن له‌گه‌ڵ (مقداد زیاب)، دانیشتوی گوندی بارزان، ڕۆژنامه‌ی هه‌رمان، ژماره‌ 7، 2013.

سه‌رچاوه‌ی ئینتەرنێتی

- فاطمه‌ ساکی، تحلیل تعادل محیط زیست طبیعی، پژوهش، www.sid.ir-

www.bbc.com/news/newsbeat-53902468-

- www.iucnredlist.org/details/3786/0 - The IUCN Red List of Threatened Species 2020: e.T3786A22145942. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T3786A22145942.en

- -   IUCN Red List of Threatened Species 2019: e.T22678691A155454429. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T22678691A155454429.en.  www.iucnredlist.org/details/2267/86910

-. The IUCN Red List of Threatened Species 2016: e.T22678934A92794900. https://dx.doi.org/10.2305 BirdLife International. 2016. Melanoperdix niger - www.iucnredlist.org/details/22678934/0

http://www.iucnredlist.org/details/157294/0-