سیاست تغییر لباس و واکنش مناطق کردنشین در دوره پهلوی اول


The policy of changing clothes and the reaction of Kurdish regions in the first Pahlavi period
Hardi Mahdi Mika1 2, Azee Azad Abobaker1 
Sulaimani University1, University of Human Development2

Abstract

Dress reform to the Iranian society was not implemented till the coming of Reza Shah Pahlavi to power. Even during the rule of Qajar dynasty، dress uniform was implemented only to military and officials. Raza Shah along with his works towards modernization and creating national identity to establish a central government with absolute power، in 1308 (According to Iranian calendar) the law of uniform dress was made. This time، ordinary people were forced to wear the uniform dress. This followed by reactions among people and religious and tribal leaders in different areas including Kurdish inhabited areas. The uprising of Mullah Khalil is an example of resisting of the people in those areas against the government. The study has used descriptive analysis method and relied on sources like library، historical documents and oral history. The study’s result is that the government to implement dress uniform got benefit from Maarif and Awqaf (religious affairs) foundations along with pressure and violence. The religious and tribal Kurdish leaders resisted against the reform because they believed that this reform was a threat to their cultural، religious and national identity.

Key words: the first Pahlavi’s rule، dress uniform، Kurdish inhabited areas، identity، Mullah Khalil

 

 پوختە

تاوەكو پێش هاتنی ڕەزاشا بۆ سەر دەسەڵات، بابەتی گۆرینی جلوبەرگ لە ئاستی گشتیى کۆمەڵگای ئێراندا جێبەجی نەبوو و هەروەک سەردەمی قاجار تەنیا هێزە سەربازی و بەرپرسانی دەوڵەتی دەگرتەوە، بەڵام لە درێژەی بەرنامەکانی بەمۆدێرنکردن و شوناسسازی کە یەکێک بوو لە ئامانجە سەرەکییەکانی دەوڵەتی پەهلەوی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی ناوەندیی بەهێز و حکومەتێک بە دەسەڵاتی ڕەهاوە، لە ساڵی ١٣٠٧ هەتاوی، یاسای یەکپۆشیی جلوبەرگ بڕیاڕی لەسەر درا و خەڵکی ئاساییش ناچارکران جلوبەرگی خۆیان بگۆڕن. جێبەجێکردنی ئەم یاسایە کاردانەوەی جیاوازی لە کۆمەڵگادا بەدوای خوێدا هێنا كه ڕاپەڕینی مەلا خەلیل نموونەیەکی ئاشکرای بەرەنگاری و دژایەتیی خەڵکی ناوچە کوردنشینەکان بوو دژ بە سیاسەتی سەپێندراوی دەوڵەت. ئەم توێژینەوەیە بە سودوەرگرتن لە میتۆدی وەسفی-شیکاریی، سەرچاوەی کتێبخانەیی و بەپشتبەستن بە بەڵگەنامە مێژووییەکان و گێڕانەوەکانی مێژووی زارەکی ئەنجامدراوە. توێژینەوەکە گەیشتۆتە ئەو ئەنجامەی کە دەوڵەت بۆ جێبەجێکردنی سیاسەتی یەکپۆشیی جلوبەرگ، سوودی لە دامەزراوەکانی مەعاریف و ئەوقاف لەگەڵ بەکارهێنانی توندوتویژی و ناچارکردن بینیوە. کاردانەوەی بەشێک لە پیاوانی ئایینی و سەرۆک­ هۆزەکانی ناوچە کوردنشینەکان بە چەشنێک بووە کە ئەم بەرنامەیەیان وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر شوناسی کولتووری، ئایینی و نەتەوەیی خۆیان زانیوە و لە بەرامبەریدا بەشێوازی جۆراوجۆر خۆڕاگرییان نواندووە.

کلیلەووشەکان: دەوڵەتی پەهلەوی یەکەم، یەکپۆشیی جلوبەرگ، ناوچە کوردنشینەکان، شوناس، مەلاخەلیل 

چکیده                                                                                     

مسئله تغییر لباس در سطح عمومی جامعه ایران تا قبل از به قدرت رسیدن رضاشاه به اجرا درنیامد و همانند دوره قاجار، نظامیان و مقامات دولتی را شامل می­شد، اما در راستای برنامه­های نوسازی و هویت­سازی که یکی از اهداف اصلی دولت پهلوی اول برای تشکیل دولت مرکزی و حکومت مطلقه بود، در سال 1307ش قانون لباس متحدالشکل به تصویب رسید و عموم مردم ایران ناچار به تغییر لباس شدند. اجرای این سیاست واکنش­های مختلفی را در سطح جامعه ایرانی در پی داشت که قیام ملاخلیل نمونه بارزی از مقاومت و مخالفت مردمان مناطق کردنشین به سیاست اجباری دولت بود. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانه­ای با تکیه براسناد و روایت­های تاریخ شفاهی انجام گرفته است. تحقیق حاضر به این نتیجه رسیده است که دولت در اجرای سیاست­ لباس متحدالشکل از ابزارهای مختلفی مانند معارف و اوقاف با به­کارگیری خشونت و اجبار بهره می­جست. واکنش برخی از روحانیون و سران عشایر مناطق کردنشین به نحوی بود که این قانون را به عنوان تهدیدی بر هویت مذهبی، ملی و فرهنگی خود می­دانستند و در مقابل اجرای آن مقاومت کردند.

 

واژگان کلیدی: پهلوی اول، لباس متحدالشکل، مناطق­کردنشین، هویت، قیام ملاخلیل

 

منابع

اسناد و مدارک:

سازمان اسناد ملی ایران، پژوهشکده اسناد:

-        سند شماره 276، از حکومت کردستان به وزارت داخله، به تاریخ 5/6/1308، نمره 220.

کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی:

-        سند شماره 15/1/11/49/7ق، قانون متحدالشکل البسه اتباع ایران، به تاریخ 9/10/1307، نمره 1004.

-        سندشماره180/1/16/156/10، شکایت محمد لاریجانی پیشنماز مسجد قاضی، به تاریخ 30/1/1315، نمره 3468.

-        مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره هفتم، صورت جلسه 15، سه­شنبه 4/10/1307.

-        مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره هفتم، صورت جلسه 15، سه­شنبه 4/10/1307.

کتاب­های اسنادی:

-    سازمان اسناد ملی ایران(1380)، سیاست و لباس گزیده اسناد متحد الشکل شدن البسه(1307-1318)، به کوشش سید محمدحسین منظورالاجداد، تهران: انتشارات سازمان اسناد ملی ایران، 1380.

-        سند شماره1،  از ریاست وزراء به بلدیه تهران، به تاریخ 8/7/1307، نمره 4632، ص3.

-        سند شماره 274، از حکومت کردستان به وزارت داخله، به تاریخ 19/1/1308، نمره 126، ص209.

-        سند شماره 276، از حکومت کردستان به وزارت داخله، به تاریخ 5/6/1308، نمره 220، ص211.

-        سند شماره 275، از حکوت کردستان به وزارت داخله، به تاریخ 24/3/1308، نمره 121، 210ص.

-        سند شماره 276، از حکوت کردستان به وزارت داخله، سواد عرض حال اهالی بانه(بدون تاریخ و نمره)، صص 213-215.

-        سند شماره14، از اداره سیاسی به وزارت داخله، به تاریخ 25/3/1315، نمره س511/417، ص17.

-        سند شماره280، از حکومت کرمانشاهان به وزارت داخله، به تاریخ 30/3/1315، نمره 3269، صص217-218.

-    2. مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات(1378)، تغییر لباس و کشف حجاب به روایت اسناد، تهران : وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

-        سندشماره172، گزارش حکومت سلدوز، به تاریخ21/2/1315، نمره 272، ص350.

نسخه خطی:

-        متن فتوای ملاخلیل درباره تغییر لباس، 1307ش، آرشیو شخصی محمد عبدلی، مهاباد.

 

خاطرات:

-        افخمی، ابراهیم(1368)، قیام ملّا خلیل و ردّ فرمان رضاخان، سقز : انتشارات محمدی.

-        بیگلری، سرتیپ حیدرقلی(1350)، خاطرات یک سرباز، تهران: چاپخانه ارتش شاهنشاهی.

-    حسامی، کریمی،(1996)، پیداچوونه­وه گه­شتێک به نێو بزوتنەوەی رزگاریخوازی کورد له کوردستانی ئیران، ستوکهولم: ماردین، 1996.

-       شاپه­سه­ندی، محەمەد( ٢٠٠٧)، بیرەوریەکانی محەمەدی شاپەسندی، سلێمانی: بنکەی ژین.

-        صفاجو(باوه­ر)، حمید(1389)، دیاری سەفا، سەردەشت: قندیل سردشت.

-        مستوفى‏، عبدالله(1384)، شرح زندگانی من، جلد 1، تهران‏: نشر زوار.

-    هەژار(2007)، چیشتی مجێور، نوویسیار ماجد مەردۆخ ڕۆحانی، مكان نشر نامشخص: ناوەندی چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێبی میهرەگان.

پایان نامه:

-    حیدری، فریده(1391)، "سیاست عشایری پهلوی اول درباره ایلات کرد با تکیه بر ایلات کردستان و کرمانشاه"، پایان نامه جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد، تهران: دانشکده پیام نور.

-    واهیم، جلال(1381)، اوضاع فرهنگی کردستان در دوره قاجار و رضاشاه(با تاکید بر حوزه کردستان مکری و اردلان)، پایان نامه جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات تاریخی(پژوهشکده تاریخ).

کتاب:

-        اتابکی، تورج(1385)، تجدد آمرانه(جامعه و دولت در عصر رضاشاه)، ترجمه مهدی حقیقت خواه، تهران: انتشارات ققنوس.

-        آبراهامیان، یرواند(1392)، ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل محمدی و محمد ابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی.

-        آشنا، حسام الدین( 1388)، از سیاست تا فرهنگ(سیاستهای فرهنگی دولت در ایران1320-1304)، تهران: انتشارات سروش.

-        برزویی، مجتبی(١٣٧٨)، اوضاع سیاسی کردستان(از سال ١٢٥٨تا ١٣٢٥ه-ش)، تهران: موسسە انتشارات فکرنو.

-        بلوشر، ویبرت(1363)، سفرنامه بلوشر، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.

-        بيات، كاوه(1365)، شورش عشايری فارس 1309-1207، تهران: نقره- زرين.

-        بیات، کاوه(1378)، مقدمه کتاب عملیات اورامان(ثاییز و زمستان 1310 شمسی)، تهران: شیرازه.

-    جوانمردی، فوزیه(1396)، بررسی تحولات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اداری و اقتصادی کردستان از سال 1299 تا 1320 شمسی، تهران: منشور سمیر.

-        حکیم زاده، فریدون(1383)، سردشت در آیینه ی اسناد تاریخی، مهاباد: انتشارات رهرو.

-        دربیکی، بابک(1382)، سازمان پرورش افکار، تهران: انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

-    رحمانیان، داریوش(1391)، ایران بین دو کودتا (تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران از انقراض قاجاریه تا کودتای 28مرداد)، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها(سمت).

-        رحمانیان، داریوش(1390)، جنبش مشروطه، تهران: كانون اندیشه جوان.

-        سابیر، رەفیق(٢٠١٤)، ئیمپراتۆریای لم لەبارەی ئیسلام، خێڵ و ناسیۆنالیزم، تهران: ناوەندی غەزەلنوس.

-    سعیدی سیرجانی، علی اکبر (1383)، مقاله "دوره پهلوی" در کتاب مجموعه مقالات پوشاک در ایران زمین(مصور)، زیر نظر احسان یارشاطر، ترجمه پیمان متین، تهران: امیر کبیر.

-        سلطانی، محمد طاهر(1384)، خاطرات سلطانی «از قصر شيرين تا قصر قجر»، به اهتمام محمدعلي سلطانی، تهران: سها.

-        سلیمی، هاشم(1381)، زمستان در فرهنگ مردم کرد، تهران : انتشارات سروش.

-    سەردەشتی، یاسین(٢٠١١)، کوردستانی ئێران لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی لە جووڵانەوەی رزگاریخوازی نەتەوەیی گەلی کورد ١٩٣٩-١٩٧٩، سلێمانی: چاپخانەی سیما.

-        شریعت پناهی، سید حسام الدین(1372)، اروپایی ها و لباس ایرانیان، تهران: نشر قومس.

-        شمیم، علی اصغر(1387)، ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران: بهزاد.

-    صابر، فرح (2013)، رضا شاه بهلوی التطورات السیاسیه فی ایران 1918-1939، السلیمانیه: مرکز کردستان للدراسات الاستراتیجیه.

-        طلوعی، محمود(1376)، بازیگران عصر پهلوی، جلد دوم، تهران: نشر علمی.

-        عاقلی، باقر(1390)، رضاشاه و قشون متحدالشکل، تهران: نامک.

-        فاروقی، عمر(1369)، نظری به تاریخ و فرهنگ سقز کردستان، سقز: انتشارات محمدی.

-        فرهنگستان ایران(بدون تاریخ)، واژەهای نو...، تهران: انتشارات دبیرخانه فرهنگستان.

-        فوران، جان(1392)، مقاومت شکننده تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمه احمد تدین، تهران: رسا.

-        قائم مقامی، جهانگیر(1350)، مقدمەیی بر شناخت اسناد تاریخی، تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.

-        قدیانی، عباس(1389)، تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران، تهران: فرهنگ مکتوب.

-        قزڵجی، حەسەن(٢٠١٤)، پێکەنینی گەدا، سۆران: خانەی چاپ و بلاوکردنەوەی سۆران.

-    کعبی، معروف(2014)، کردستان در بطن مدرنیزاسیون و انقلاب بررسی فشرده جنبه های از شکلگیری جامعه کردستان در ایران قرن بیستم، کردستان: بی نا.

-        الگار، حامد(1369)، دین و دولت در ایران(نقش عالمان در دوره قاجار)، ترجمه ابولقاسم سری، تهران: انتشارات توس.

-        لاچینی، ابوالقاسم (بی تا)، احوالات و دستخط های عباس میرزا نایب السلطنه، تهران : افشاری.

-        مستوفی، عبدالله(1384)، شرح زندگانی من يا تاريخ اجتماعی و اداری دورة قاجاريه ، جلد3، تهران: زوار.

-        نفیسی، سعید(1345)، تاریخ معاصر ایران، تهران: فروغی.

-        نفیسی، سعید(1383)، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر، تهران: آهورا.

-        نقيب زاده، احمد(1379)، دولت رضاشاه و نظام ايلی، تهران: اسناد انقلاب اسلامی

-        واعظ شهرستانی، نفیسه(1388)، سیاست عشایری دولت پهلوی اول، تهران: انتشارات تاریخ ایران.

مقالات و نشریات:

-     استفانی کرونین، فرشید نوروزی(1385)، "نوگرایی؛ تحول و دیکتاتوری در ایران؛ نظام نوین و مخالفانش(1927-1929م/ 1306-1308ق)"، نامه تاریخ پژوهان، شماره7.

-          افشار، محمود(1304)، "آغازنامه"، مجله آینده، جلد 1، شماره 1.

-     الیاسی، علی احمد(1392)، "بررسی نقش و جایگاه مجلس شورای ملی در سیاست­گذاری­های عشایری دوره پهلوی اول (1304-1320ه.ش)"، فصلنامه اسناد بهارستان، دوره جدید، شماره دوم.

-     ئەحمەدیان، محه­ممه­د(1388)، شه­ڕی شه­پکه، هه­شتا ساڵ دوای شه­ڕی مەلا خەلیلبەشی یەكەم، گۆڤاری مهاباد، ساڵی نۆیەم، ژماره­ی 102.

-     ئەحمەدیان، محه­ممه­د(1388)، شه­ڕی شه­پکه، هه­شتا ساڵ دوای شه­ڕی مەلا خەلیلبەشی دووەم، گۆڤاری مهاباد، ساڵی نۆیەم، ژماره­ی 103.

-     تنکابنی، حمید(1395)، "تحلیلی بر نقش تاریخی و جایگاه سپهسالار قزوینی در تحول نظام مند ساختار دیوانسالاری ایران"، جامعه پژوهی فرهنگی. 1395، جلد 4.

-          جانی، اکرم(1388)، "سندی درباره استفاده از لباس های ایرانی"، پیام بهارستان، جلد3.

-     رسولی، حسین؛ دهقانی، رضا و کریمی، علیرضا(1396)، "واکنش اهالی کردستان به گسترش آموزش نوین در دوره رضاشاه"، پژوهشنامه تاریخ های محلی ایران، سال ششم، شماره اول، پیاپی 11.

-          رسولی، فروزان(1388)، "آدمهای نسوز"، هفتهنامهی فرهنگی، اجتماعی و ورزشی كرمانشاه(ویژە اورامانات)، شماره 302.

-          روزنامه اطلاعات(1/6/1306)، "ابلاغیه از طرف مقام ریاست وزراء"، سال دوم، شماره 290.

-          روزنامه گلگون(15/8/1307)، "جشن فارغ التحصیلی"، سال اول، شماره 44.

-          روزنامه گلگون(17/7/ 1307)، "تغییر کلاه و لباس"، سال اول،  شماره 40.

-     زندیه، حسن و یوسفی، جواد(1393)، "ساختار آموزش انتظامی و نظامی در حکومت رضاشاه"، فصلنامه مطالعات تاریخ انتظامی، شماره2.

-     زوید، احمد یونس و محمد، نعیم جاسم(2009)، "أوضاع المراة الإیرانیة فی ظل إصلاحات رضا شاه بهلوی و موقف المؤسسة الدینیة (1925-1941)"، مجلة أداب البصرة، 2009، عدد 49.

-          شیخ نوری، محمد امیر(1385)، "تغییر ساختار ارتش ایران از سنتی به مدرن"، مجله زمانه، شماره52.

-          شیرویی، کیوان(1384)، "سپهسالار و مجموعه بهارستان"، پیام بهارستان، جلد 48.

-          صدیقی نخجوانی، حاج رضا(1383)، "تغییر لباس و قیام مردم تبریز(1307ش/1347ق)"، فصلنامه مطالعات تاریخ، جلد2، شماره3.

-     صفری، سهیلا(1396)، "نارضایتی از متحدالشکل نمودن لباس براساس اسناد عرائض مجلس شورای ملی مجلس ششم تا هشتم تقنینیه"، گنجینه اسناد، سال بیست و هفتم، شماره 1.

-          کشکول(1395)، "درخواست رفع زحمت"، فصلنامه کشکول، شماره 4.

-     محمدی، منظر و سیداحمدی زاویه، سیدسعید(1396)، "لباس متحدالشکل: بازنمایی قدرت و مدرنیته دوران پهلوی اول" ، فصلنامه تاریخ ایران، شماره23.

-     واعظ، نفیسه(1388)، "اهداف و روند سیاست فرهنگی دولت پهلوی اول برای ایلات و عشایر"، فصلنامه تاریخ اسلام و ایران، سال نوزدهم، دوره جدید، شماره، پیاپی 75.

-                   Mail، Daily. 1929. New Hat Causes Revolt. 10274، London.

مصاحبه:

-          خالصی، شمس الدین طه نصرالدین(5/10/1396)، پاوه.