بەبەرهەمیی گیرەکە وشەداڕێژەکانی چاوگ لە شێوەزاری هەورامیدا


The Productivity of Affixes of Words Derived from Bases in Hawrami Dialect
DANA TAHSIN MOHAMMED1, ZHINO BAKTIAR HASHIM2
Kurdish Department, College of Education, Salahaddin University- Erbil1, Kurdish Department, College of Languages, Salahaddin University- Erbil2

Abstract

This study is entitled ‘The Productivity of Affixes of Words Derived from Bases in Hawrami Dialect’. The objective of the study is to investigate the rate and level of productivity of Hawrami dialects affixes that form words in the formation of derived bases, also which of these prefixes and suffixes are more productive at deriving new words (derived base). The study is conducted through the descriptive methodology that is based on statistics. It is consisted of two sections, an introduction, and a conclusion. The first section includes the following topics; definition of adhesives, type of adhesives that produce words, adhesives in Hawrami dialect, methods of deriving new words in Kurdish Language, and types of bases in terms of formation. The second section touches upon the following topics; definition of productivity, a brief about Wshanama Dictionary, productivity of Hawrami affixes. It is concluded with the following result; Prefixes in Hawrami dialect are more productive compared to suffixes, and they have a greater role than suffixes in enriching the linguistic dictionary.

Keywords: Productivity, Affixes, Suffix, Derived base, Hewrami.


سەرچاوەکان:

- ئەورەحمانی حاجی مارف (١٩٧٧)، وشە ڕۆنان لە زمانی کوردیدا، چاپی یەکەم، لە چاپکراوەکانی کۆری زانیاری کورد، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد، بەغداد.

- ................................ (٢٠١٤)، ڕێزمانی کوردی، بەرگی یەکەم(وشەسازی)، بەشی پێنجەم(کردار)، چاپی دووەم، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر.

- دلێر سادق کانەبی و سامی حوسێن قادر (٢٠١٨)، بەبەرهەمیی پڕۆسەی لێکدان لە زمانی کوردیدا، گۆڤاری توێژەر، ژ. ٢، بەرگی ١.

- ڕەفیق شوانی (٢٠٠١)، چەند بابەتێکی زمان و ڕێزمانی کوردی، چاپی یەکەم، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریانی، هەولێر.

- ڕەفیق شوانی (٢٠١١)، وشەسازی زمانی کوردی، چاپی یەکەم، دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی، هەولێر.

- سالم حەسەن عزیز (٢٠١٦)، کرداری داڕێژراو لە شێوەزاری هەورامیدا، نامەی ماستەر، سکوڵی زمان، زانکۆی سلێمانی.

- سەعید کەرەمی (١٣٩٦)، وشەناسیی زمانی کوردی، چاپی یەکەم، پەخشانگای زانستگای کوردستان.

- شیروان حوسێن خۆشناو (٢٠١٦)، توانای مۆڕفیمی بەند لە دەوڵەمەندکردنی فەرهەنگ و ڕاپەڕاندنی ئەرکی سینتاکسیدا، چاپی یەکەم، دەزگای چاپ و پەخشی نارین، هەولێر.

- صباح ڕشید قادر(٢٠٠٠)، هاوبێژی و فرەواتایی لە (گیرەک)دا، نامەی ماستەر، کۆلێژی زمان، زانکۆی سلێمانی.

- عەبدوڵڵا حوسێن ڕەسوڵ (٢٠١٤)، مۆڕفیمە ڕێزمانیەکانی کار، بڵاوکراوەی ئەکادیمیای کوردی، چاپخانەی حاجی هاشم، هەولێر.

- عەبدولواحید موشیر دزەیی (٢٠١٢)، وشەسازی زمانی کوردی، چاپی یەکەم، هەولێر.

- عەبدولوەهاب خالید موسا (٢٠٠٩)، هێز و ئاوازە لە دیالێکتی کوردیی ژووروودا، بڵاوکراوەی ئەکادیمیای کوردی، هەولێر.

- لێژنەی زمان و زانستەکان لە کۆڕی زانیاری کورد (٢٠١١)، ڕێزمانی ئاخاوتنی کوردی، چاپی دووەم، دەزگای ئاراس، هەولێر.

- محەمەد عومەر عەول(٢٠١٠)، دابەشبوونی کرداری لێکدراو لەڕووی داڕشتن و ئەرکەوە، گۆڤاری مەڵبەندی کوردۆلۆجی، ژ.٣، سلێمانی.

- محەمەد مەعرووف فەتاح(٢٠١٠)، لێکۆڵینەوە زمانەوانییەکان، چاپی١، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر.

- مهاباد کامل عبدالله (١٩٩٦)، کار لە کرمانجی خوارو و هەورامیدا، نامەی ماستەر، کۆلێژی ئاداب، زانکۆی سەلاحەددین.

- نەرمین عومەر ئەحمەد (٢٠١٠) بەبەرهەمی لە مۆڕفۆلۆژیی کوردیدا، نامەی ماستەر، کۆلێژی زمان، زانکۆی سلێمانی.

- وریا عومەر ئەمین (٢٠٠٤)، چەند ئاسۆیەکی تری زمانەوانی، بەرگی یەکەم، چاپی یەکەم، دەزگای ئاراس، هەولێر.

سەرچاوە فارسییەکان:

- هاشم رضی (١٣٦٨)، دستور زبانی اوستایی، چاپ اول، سازمان انتشارات فروهر، تهران.

 پوختە:

بەبەرهەمیی گیرەکە وشەداڕێژەکانی چاوگ لە شێوەزاری هەورامیدا-  ناونیشانی توێژینەوەکەمانە، ئامانج لە توێژینەوەکە نیشاندانی ڕادە و ڕێژەی بەبەرهەمیی گیرەکە وشەداڕێژەکانی شێوەزاری هەورامییە لە ڕۆنانی چاوگی داڕێژراودا، ئاخۆ کامە لەم پێشگر و پاشگرانە بەبەرهەمترن لە دروستکردنی وشەی نوێ(چاوگی داڕێژراو)دا؟ ئایا پێشگرەکان یان پاشگرەکان بەبەرهەمترن لە داڕشتنی چاوگی داڕێژراودا؟ ئەم توێژینەوەیە لەژێر ڕۆشنايى ڕێبازى وەسفى پشتبەستوو بە ئامار ئەنجامدراوە. توێژینەوەکە، جگە لە پێشەكى و ئەنجام لە دوو باس پێکهاتووە، باسی يەكەم ئەم سەردێڕانە دەگرێتەخۆ: پێناسەی گیرەک، جۆرەکانی گیرەکی وشەداڕێژ، گیرەکەکانی شێوەزاری هەورامی، ڕێگاکانی دروستکردنی وشەی نوێ لە زمانی کوردیدا، جۆرەکانی چاوگ لە ڕووی پێکهاتەوە. باسی دووەميش ئەم سەردێرانە دەگرێتەخۆ: پێناسەی بەبەرهەمی، کورتەیەک لەبارەی فەرهەنگی وشەنامە، بەبەرهەمیی گیرەکەکانی هەورامی. لەو ئەنجامانەی کە توێژینەوەکە پێیگەیشتە ئەوەیە کە پێشگرەکانی شێوەزاری هەورامی بەبەراورد بە پاشگرەکانی شێوەزارەکە بەبەرهەمترن و ڕۆڵیان زیاترە لە داڕشتنی چاوگی داڕێژراو و دەوڵەمەندکردنی فەرهەنگی شێوەزارەکەدا.

وشە کلیلییەکان: بەبەرهەمی، پێشگر، پاشگر، چاوگی داڕێژراو، هەورامی. 

ملخص:

هذا البحث موسوم ب (انتاجية لواصق المصادر المشتقة في اللهجه‌ الهورامية)، الهدف من هذا البحث هو استكشاف نسبة انتاجية اللواصق الهورامية في بناء المصادر المشتقة، واي اللواصق اكثر انتاجية من اللواصق الاخرى في انتاج المصادر المشتقة؟ وهل السوابق اكثر انتاجا ام اللواحق في انتاج المصادر المشتقة؟ وقد تم دراسة الموضوع من منظور الوصفي مستندا الى الاحصاء، يتكون البحث ماعدا المقدمة و الخاتمة من مبحثين رئيسين وهما:

المبحث الاول: يتضمن العناوين التالية: تعريف اللواصق، انواع اللواصق المنتجة لكلمة، اللواصق في اللهجة الهورامية، طروق بناء الكلمة الجديدة في اللغة الكوردية، انواع المصادر من حيث التكوين.

ام المبحث الثاني فيتناول المواضيع التالية: تعريف انتاجية، مختصر عن قاموس وشةنامه، انتاجية اللواصق الهورامية.

في خاتمة البحث تم التوصل الى النتائج التالية: ان السوابق و اللواحق في اللهجة اداة منتجة ولهم قدرة كبيرة في انتاج عدد كبير من الكلمات الجديدة، وان السوابق في الهورامية اكثر انتاجا من اللواحق وكذلك لهم دورا بارزا في اغناء قاموس اللغوي.

الكلمات المفتاحية: انتاجية، اللواصق، اللواحق، المصادر المشتقة، هورامي.