پێگەی زمان و ئەدەبی کوردی لە ڕۆژگاری پێش ئیسلامدا


The Position of Kurdish Language and Literature in Pre-Islamic era
FARHAD AZEEZ HASAN
KURDISH LANGUAGE DEPARTMENT, COLLEGE of EDUCATION-MAKHMUR, SALAHADDIN UNIVERSITY-ERBIL

Abstract:

Like any of living languages of the world, Kurdish has gone through many changes over time producing different works in various fields such as religion, economy, politics, literature and so on. Kurdish used to be the language of the dominant power during Medes monarchy and became swank in the Middle East. The language was thrived throughout the Parthian Empire and Sassanid’s Kingdom and became a standard language through which works from different fields have been registered. However, such significant era has been overlooked by the Kurdish scholars who work in the field; therefore, this study tries to analyze the different dimensions of historical evolution Kurdish language and literature by shedding light on the literary and religious works of the related era.

Keywords: History of language evolution, Kurdish language, pre-Islamic literature, Ancient Kurdish texts

پوختە:

زمانی کوردی وەکو زۆربەی زمانە زیندووەکانی جیهان بە قۆناغی جیاوازدا تێپەڕیوە و لە سەردەمە مێژووییە جیاوازەکاندا بەرهەمی دینی، بازرگانی، سیاسی، ئەدەبی و ... ی پێ تۆمارکراوە. ئەم زمانە لە ڕۆژگاری فەرمانڕەوایەتیی مادەکاندا وەکو زمانی دەسەڵات جێگە و پێگەیەکی مەزنی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پاوانکردووە و ئەم گەشە و پێشکەوتنە لە سەردەمی ئەشکانی و ساسانییەکان درێژەی پێدراوە و وەکو زمانێکی ستاندەر لەم قۆناغەدا هەڵسوکەتی لەگەڵدا کراوە و بەرهەمی جۆراوجۆری پێ نووسراوەتەوە. لە ڕاستیدا ئەم قۆناغە شکۆدارەی زمان و ئەدەبی کوردی لە چوارچێوەی مێژووی ئەدەبی کوردی گرنگییەکی ئەوتۆی پێنەدراوە، بۆیە لەم توێژینەوەیەدا هەوڵ دەدرێ ڕەهەندەکانی گەشەی مێژووی زمان و ئەدەبی کوردی لەژێر ڕۆشنایی بەرهەمە ئەدەبی و دینییەکانی ئەم قۆناغە شیبکرێنەوە.

 وشە کلیلییەکان: مێژووی گەشەی زمان، زمانی کوردی، ئەدەبی پێش ئیسلام، دەقە کۆنەکانی زمانی کوردی.

 چکیدە:

زبان کوردی همانند بیشتر زبان‌های زندەی دنیا، مراحل مختلفی را سپری کردە و طی اعصار مختلف آثار گوناگون دینی، تجارتی، سیاسی، ادبی و ...غیرە از این زبان بە یادگار ماندە است. این زبان در عصر مادها بەمثابەی زبان دین و دولت بە جایگاە و پایگاە شایانی در خاورمیانە دست یافت و این پیشرفت در سراسر روزگار اشکانیان و ساسانیان و مدتی هم پس از اسلام ادامە یافت و در مقام زبان رسمی این دولت‌ها آثار متعددی از خود بەجای گذاشت. در حقیقت متخصصان تاریخ زبان و فرهنگ کوردی، اهمیت چندانی بە این مرحلەی شکوهمند از تاریخ فرهنگ و زبان و ادبیات کوردی ندادەاند. این پژوهش برآن است تا با تکیە بر متون گوناگون دینی و ادبی کە از این اعصار کهن بە یادگار ماندەاند، مراحل و ابعاد تغییر و پیشرفت زبان کوردی را بر اساس تاریخ تطور زبان، مورد تحقیق و مطالعە قرار دهد.

 واژەهای کلیدی: تاریخ تطور زبان، زبان کوردی، ادبیات پیش از اسلام، متون کهن زبان کوردی

  

سەرچاوەکان:

-         احمد تفضلی ١٣٨٥. فهلویات، ترجمە فریبا شکوهی، نامەی فرهنگستان، دورە ٨، شمارە ١ (پیاپی ٢٩)، صفحات ١١٩-١٣٠

-         اقرار علی‌یف(١٣٨٨)، پادشاهی ماد، ترجمە کامبیز میربهاء، انتشارات ققنوس، چاپ اول، تهران

-         اقرار علی‌یف(١٣٩١)، تاریخ آتروپاتن، ترجمە مهناز صدری، انتشارات ققنوس، چاپ اول، تهران

-         ا. م. دیاکونوف(٢٥٣٧). تاریخ ماد، ترجمەء کریم کشاورز، انتشارات پیام، چاپ دوم، تهران

-         پرویز ناتل‌خانلری(١٣٦٥). تاریخ زبان فارسی، جلد اول، نشر نو، چاپ دوم، تهران

-         پرویز ناتل‌خانلری(١٣٧٣). زبان‌شناسی و زبان فارسی، انتشارات توس، چاپ ششم، تهران

-         حسن رضایی‌باغ‌بیدی(١٣٨٨). تاریخ زبانهای ایرانی، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، تهران

-    حەبیبوڵڵای تابانی(٢٠١٠)، هاونەتەوەیی کورد و ماد، وەرگێڕانی جەلیل گادانی، دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی، چاپی دووەم، هەولێر

-         چارلز برنی و مارشال لانگ(١٣٨٦)، تاریخ اقوام کوەنشین شمال غرب، ترجمە هوشنگ صادقی،انتشارات نگاە، چاپ اول، تهران

-         ذبیح اللە صفا(١٣٩١)، تاریخ ادبیات ایران، جلد اول، انتشارات فردوس، چاپ یازدهم، تهران

-         ذبیح اللە صفا(٢٥٣٥)، سیری در تاریخ زبانها و ادب ایرانی، چاپ زندگی، چاپ اول، تهران 

-         رحیم عفیفی(١٣٧٣)، ارداویرافنامە، انتشارات توس، چاپ دوم، تهران

-         رودیگر اشمیت(١٣٨٧)، راهنمای زبانهای ایرانی، حسن رضائی باغ‌بیدی و دیگران، جلد دوم، انتشارات ققنوس، چاپ دوم، ١٣٧٨

-         ڕەفیق شوانی(٢٠٠٨)، زمانی کوردی و شوێنی لەناو زمانەکانی جیهاندا، دەزگای موکریانی، چاپی یەکەم، هەولێر

-         سۆران حمەڕەش(٢٠١٣)، کورد کێیە؟، چاپخانەی YPG-Publishing، چاپی یەکەم، لەندەن

-    فرهاد عزیز(٢٠١٣)، ئەفراندن و مردن لە ئەفسانەی کوردیدا بەپێی ئاڤێستا و دەقە پەهلەوییەکان، ئەکادیمیای کوردی، چاپی یەکەم، هەولێر

-         فرهاد عزیز(٢٠١٧)، جوانکاری ئەدەبی لە ئاڤێستادا، گۆڤاری زانکۆی سەلاحەدین، بەرگی ٢١، ژمارە ٤

-         محمدبن اسحاق بن ندیم(١٣٨١)، الفهرست، ترجمە محمدرضا تجدد، انتشارات اساطیر، چاپ اول، تهران

-         محمدجواد مشکور(١٣٧٥)، نظری بە تاریخ آذربایجان، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ؟، تهران

-         محمدی مردوخی(٢٠١١)، مێژووی کورد و کوردستان، وەرگێڕانی زانەر محمد، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر

-         مهرداد بهار(١٣٨٩). پژوهشی در اساطیر ایران، نشر آگە، چاپ هشتم، تهران

-    مەنسوور مەخدوم(١٣٨١). گرنگی کورد و کوردستان لە قۆناغە مێژووییەکانی ئێران تا سەردەمی ئەفشارییە، وەرگێڕانی ڕەفعەت مورادی، خانەی وەرگێڕان، چاپی یەکەم، هەولێر

-         هاشم رضی(١٣٨٤)، آیین مغان، انتشارات سخن، چاپ دوم، تهران

-         هرودوت(١٣٦٢). تاریخ هرودت، جلد اول، انتشارات دانشگاە تهران، چاپ دوم، تهران

-       Jamaspji Dastur Minocherji Jamasp-asana(1913). Corpus of Pahlavi Texts, Bombay

-       J. Marquart(1901). Eransahr, Weidmannsche Buchhandlung, Berlin

-       Karl. F. Geldner(1886). Avesta I, Kohlhamer, Stuttgart

-       Karl. F. Geldner(1889). Avesta II, Kohlhamer, Stuttgart

-       Ralph. S. Solecki, Rose L. Solecki: (2004) The Proto-Neolitic Cemetery in Shanidar Cave, Texas A&M university Press Collrge Station.

-      W. Jackson: (1892) Avesta Grammar and Reader, Part I, Stuttgart, W. Kohlhmmer.