یاسا مۆڕفۆفۆنۆلۆژییەکانی گۆڕانی ڕەگی داهاتوو بۆ ڕابوردوو


The Process of the Morphological Rule Changes from Future root to Past root
Hawkar Omer Khidhir
Kurdish Department, Faculty of Basic Education, Soran University

 پوختە:

ئەم توێژینەوەیە بە پێچەوانەی توێژینەوە زمانەوانیەكانی پێشووە، كە هەوڵیان داوە رەگی داهاتوو لە ڕەگی ڕابوردوو بە دەست بهێنن. ئەم توێژینەوەیە پێی وایە ڕەگی ڕابوردوو بە هۆی زیاد كردنی مۆڕفیمی كاتی ڕابوردوو بۆ ڕەگی داهاتوو دروست دەبێت و زیادكردنی ئەو مۆڕفیمە گۆڕانی فۆنۆلۆژی بەدوای خۆیدا دەهێنێت. بەمەش هەموو ئەو کێشانە، کە پێشتر لەبارەی ڕەگی ڕابوردوو و ڕەگی داهاتووە هەبوون، دەردەخات و روونیان بکاتەوە. ئامانجی سەرەكی توێژینەوەكە دەستنیشان كردنی ئەو یاسا مۆڕفۆفۆنۆلۆژییانەیە، كە لە كاتی دروستبوونی ڕەگی ڕابوردوو، دێنەكایەوە. تیایدا گرنگترین یاساكانی گۆڕانی ڕەگی داهاتوو بۆ ڕابوردوو لە ڕەگی چاوگە سادەكانی زمانی كوردی خراونەتە روو و شیكراوەنەتەوە. پرۆسە فۆنۆلۆژییە سەرەكییەكانی گۆڕانی ئەم ڕەگانەش خۆی لە سوان، زیادبوون و گۆڕان بە جۆرە جیاوازەكانیانەوە دەبینێتەوە. كردەی سوان لە گۆڕانی ڕەگی داهاتوودا هەردوو شێوەی  فۆنیمی کۆنسونانت (ن، ت) و ڤاوڵ (ێ، ە) دەگرێتەوە، بەڵام زیاتر لە کۆنسونانتەكانە. هەندێك كات ڤاوڵ  و كۆنسونانتەكان بەدوای یەكەوە لە یەك ڕەگدا دەسوێن.

 وشە کلیلییەکان: مۆڕفۆفۆنۆلۆژی، رەگی کار، سوان، گۆڕان، زیادبوون.

 

 ملخص:

هذا البحث على عكس البحوث اللغوية الذين المقدمة، حاولوا على حصول الجذر المستقبل من الجذر الماضية. هذا البحث يرى ان الجذر الماضية تنشأ بسبب إضافة مورفيمات الفعل الماضي لجذر المستقبل. إضافة مورفيمات تغيرت فونولوجية على الجذر الفعل الماضي بهذا توضيح وتحل كل المشاكل الموجودة في جذر الماضية والمستقبلة. الهدف الرئيسي لهذا البحث تحديد القوانين وألانظمة الموفوفونولوجية التى تنشأ في حالة الجذر الماضية وتظهر فيها أهم القوانين التغير في الجذر المستقبلية والجذر الماضية من الجذور المصادر البسيطة في اللغة الكوردية. عملية الرئيسية الفونولوجية تغير هذه الجذور و تعتبر من عمليات الحذف والاضافة و التغير بجميع أنواعها و هذا الحذف تشمل تغير جذر المستقبلة بنوعيها فونيمات الصامته(ن، ت) والصائته(ێ، ه). ولكن تشمل فونيمات الصامته أكثر من الصائته في بعض الأحيان، الصائته و الصامته تحذف في آن واحدة تلو الأخرى في الجذر الواحدة.

Abstract:

This research is unlike the previous linguistic research. It tried to obtain the future root of the past root. This research finds that the last root arises due to the addition of the past verb morphs to the root of the future. The addition of morphology has changed the phonology on the root of the past verb by clarifying and solving all the problems which presented in the past and future roots. The main objective of this research is to identify the laws and systems of morphology that arises in the case of the last root however it shows the most important laws that changes the root of the future and the root of the past from the roots of simple sources in the Kurdish language. The main process of phonology changes the roots. it is considered to be the deletions, additions and changes of all sorts. This deletion involves changing the roots of the receptor. It includes both phonemes of consonant (N, T) and vowels (ê, e), but it contains in consonant more. Sometimes consonants and vowels follow each other in one root.

سەرچاوەكان:

سەرچاوەكان بە كوردی:

-  ئەوڕەحمانی حاجی مارف (1976) زمانی كوردی لەبەر ڕۆشنایی فۆنەتیكدا، چاپخانەی كۆڕی زانیاری كورد، بەغد.

-  ئەوڕەحمانی حاجی مارف (2014) فەرهەنگی زاراوەی زمانناسی، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، چاپی دووەم، هەولێر.

- بازیان یونس محێددین  یونس محێددین (2013) پەیوەندی ئاستی مۆرفۆلۆجی بە ئاستی فۆنۆلۆژی و سینتاكس، چاپخانەی موركریان، هەولێر.

-  تالیب حوسێن علی (2005) فەرهەنگی زاراوەكانی دەنگسازی، لە زنجیرە بلاوكراوەكانی گۆڤاری ئاسۆی پەروەردەیی، هەولێر.

-  تالیب حوسێن عەلی (2014) زانستی زمان و زمانی كوردی، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر.

-  سەعید کەرەمی (١٣٩٦) وشەناسی زمانی کوردی (کرمانجی ناوەڕاست)، پەخشانگای زانستگای کوردستان، چاپی یەکەم، سنە.

- شێركۆ بابان (2005) دەنگسازی و بڕگە سازی لە رێزمانی كوردیدا، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر.

- شێرزاد سەبری عەلی و عەبدولسەلام نەجمەدین عەبدوللا (٢٠١٩) فۆنۆلۆجی، دەزگای نالبەند یێ چاپ و وەشانێ، چاپخانەی هێڤی، دهۆک.

- رەحمان ئیسماعیل حەسەن (1991) بڕگەو ئاسانبوونی بڕگە لە كوردیدا، نامەی ماستێر، كۆلێژی ئاداب، زانكۆی سەلاحەددین/هەولێر.

- رەفیق شوانی(د) (٢٠١١) وشەسازی زمانی کوردی، چاپخانەی رۆژهەڵات، چاپی یەکەم، هەولێر.

- عەبدوللا حوسێن رەسوول (٢٠١٥) چەند باسێکی وردی زمانەوانی – کوردی، بەرگی یەکەم، چاپی یەکەم، چاپخانەی هێڤی، هەولێر.

- غازی عەلی خورشید (2010) فۆنەتیك و فۆنۆلۆژی،دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپی یەكەم، سلێمانی.

-  محەمەدی مەحویی (٢٠١٠) مۆڕفۆلۆژی و بەیەکداچوونی پێکهاتەکان، برگی یەکەم سلێمانی.

- محەمەد مەعروف فتاح و صباح رەشید قادر (2006) چەند لایەنێكی مۆڕفۆلۆجی كوردی، چاپخانەی روون، سلێمانی.

-  وریا عومەر ئەمین (2004) چەند ئاسۆیەكی تری زمانەوانی، دەزگای چاپ و پەخشی ئاراس، چاپی یەكەم، هەولێر.

سەرچاوەکان بە زمانی عەرەبی:

رمزي منير بعلبكي (1990) معجم المصطلحات اللغوية، الطبهة الاولى، دار العلم للملايين، بيروت.

سەرچاوەكان بە زمانی فارسی:

-  علی محمد حق شناس (1383) أواشناسی، انتشارات أگاە، چاپ نهم، تهران.

سەرچاوەكان بە زمانی ئینگلیزی:

-       Andrew Spencer and Arnold M. Zwicky (2001) The Handbook of Morphology, Blackwell Publishing, USA.

-       David Crystal (1990) Linguistics, Second Edition, Penguin Books.

-      Geoffrey Finch (2000) Linguistic Terms and Concepts, USA.