بررسی اندیشەهای اشاعرە در اسرارنامەی عطار نیشابوری


Review of Ash′arism in Attar′s Asrarnameh
Zohria Jindo Ismail
General Registration Directorate, Soran University

چکیده:

علم کلام یا عقاید، دربرگیرنده ی اصول عقاید اسلامی و یکی از بزرگترین و اساسی ترین علوم اسلامی است، کلام در لغت، سخن است و در اصطلاحِ مرسوم، دفاع از دیانت، به ویژه اعتقادات، در برابر معارضان، به وسیله ادلّه­ عقلی، در این معنی کلام و فلسفه به هم نزدیک می شوند اما این دو علم اساساً با هم فرق دارند و گاهی در برابر هم قرار می­گیرند. یکی از مهم­ترین فرقه­های علم کلام، اشعریه می­باشد. در آثار بزرگانی نظیر سعدی، حافظ، مولوی و عطار، قسمتی از عقاید اشاعره را می­توان مشاهده کرد. هدف پژوهش حاضر، بررسی این عقاید و دیدگاه ها در اسرارنامه عطار نیشابوری می­باشد. در این اثر مشهور عطار، مسائل مربوط به کلام اشاعره از جمله: کسب، بی اعتباری عقل و خرد، توفیق الهی، حسن و قبح براساس شرع، و چند مورد دیگر، مشاهده می­شود البته به برخی از مسائل کلامی اشاره­ای نکرده زیرا موضوع اسرارنامه کلام اشعری نبوده بلکه بیشتر اصول تصوف را بیان داشته است. در پایان می توان گفت اشعری بودن عطار امری واضح و انکار ناپذیر می­باشد.

واژگان کلیدی : کلام، اشاعره، عطار، اسرار نامه، جبر، نارسائی عقل.

پوخته:

زانستى كه‌لام ياخۆد بيروباوه‌ڕه‌كان, هه‌ڵگرى بنه‌ماكانى بيروباوه‌ڕى ئيسلاميه‌ و يه‌كێكه‌ له‌ گه‌وره‌ترين و سه‌ره‌كىترين زانستى ئيسلامى, كه‌لام له‌ رووى وشه‌ييه‌وه‌ وته‌يه‌ و له‌ زاراوه‌ى باودا به‌رگرييه‌ له‌ ديانه‌ت, به‌ تايبه‌تى بيروباوه‌ڕه‌كان له‌ به‌رامبه‌ر ناكۆكه‌كان و به‌رامبه‌ر به‌ڵگه‌كانى عه‌قليه‌وه‌. له‌‌م واتايه‌دا كه‌لام و فه‌لسه‌فه‌ له‌ يه‌كتر نزيك ده‌بنه‌وه‌ به‌ڵام ئه‌م دوو زانسته‌ له‌ ره‌چه‌ڵه‌كدا جياوازن و جارى وا هه‌يه‌ به‌رامبه‌ر يه‌كتر ده‌بنه‌وه‌. يه‌كێك له‌ گرنگترين گروپه‌كانى زانستى كه‌لام (اشعرى)يه‌, له‌ به‌رهه‌مه‌كانى گه‌وره‌ پياوانى وه‌ك: سعدى, حافظ, مۆله‌وى, عطار نيشابورى, به‌شێك له‌ بيروباوه‌ڕه‌كانى (اشاعره‌) به‌دى ده‌كرێت, مه‌به‌ست له‌ توێژينه‌وه‌ى به‌رده‌ست, لێكۆڵينه‌وه‌ى ئه‌م بيروباوه‌ڕ و تێڕوانينانه‌يه‌ له‌ (اسررارنامه‌)ى عطار, له‌م به‌رهه‌مه‌ باوه‌ى عطار, بابه‌ته‌كانى په‌يوه‌ست به‌ كه‌لامى (اشاعره‌) به‌تايبه‌ت: كسب, بێ به‌هابوونى عه‌قل و زانست, تۆفيق خودا, جوانى و ناشرينى به‌ پێى شه‌رع و چه‌ند شتىتر به‌دى ده‌كرێت. هه‌ڵبه‌ت ئاماژه‌ى به‌ چه‌ند بابه‌تێكىترى كه‌لامى نه‌كردووه‌ چونكه‌ بابه‌تى (اسرارنامه‌) كه‌لامى اشعرى نه‌بووه‌ به‌ڵكو زياتر باسى بنه‌ماكانى تصوف ده‌كات. له‌ كۆتادا ده‌توانين بڵێين اشعرى بوونى عطار نيشابورى شتێكى روون و ئاشكرايه‌ و نكۆڵى لێ ناكرێ.

وشه‌ كليلييه‌كان: كه‌لام, اشاعره‌, عطار, اسرارنامه‌, زۆرەملی،کورتهێنانی عەقل.

 Abstract

The speech science and ideology hold the Islamic principles and they are among the most significant Islamic sciences. Speech is morphologically a statement, while terminologically is the defence of religion, and especially the ideas against opponents. According to intellectual evidences, philosophy and speech are close terms, but they are highly different into an opposing degree. Ash’ary is one of most significant groups in speech science. In the works of the renowned people like Saady, Hafedh, Mawlawy, and Attar Neishabouri, some of the “Ashayer” ideas are noticed. the current study aims at identifying the beliefs and ideas in the Nishaburyi’s Mysteries especially the work “Badami Attar”. The subjects related to the speech “Ashayer” especially Keb, meaningless intellectuality, ( divine) heaven success, Perfection and Imperfection according to sharia and some others are noticed. it is worth mentioning that he has not included some other aspects of speech, because according to the Mysteries, there were not any “Ashayer” speeches, but it rather talks about Sufism principles. It can be concluded that Nishabury is “Ashayer” and this fact is undoubtable. 

Key words: Speech science, Ash′arism,  Attar,  Asrarnameh, Fatalism, Failure of Wisdom. 

منابع:

-        اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل (1362)؛ مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، ترجمه ی دکتر محسن مؤیدی، تهران، مؤسسه انتشارات امیر کبیر.

-        انوشه، حسن. ( (1375دانشنامه ی زبان و ادب فارسی ج1، گرداورنده: گروه پژوهشی دانشنامه ادب فارسی، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، محل نشر: تهران.

-        برنجکار، رضا (1394)، آشنایی با علوم اسلامی، نشر: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی، شهریور.

-        بروان، ادوارد (1386) ،تاریخ ادبیات ایران از فردوسی تا سعدی، جلد دوم، ترجمه غلامحسین صدری افشار، تهران، انتشارات مروارید.

-        بهروزلک، غلامرضا؛ (1383) مقاله­ ي روش‌شناسی کلام سیاسی، تهران، فصلنامه علوم سیاسی، زمستان، شماره 28.

-        تفتازانی، سعدالدین مسعود بن عمر (1387). دیدگاه کلامی اهل سنت (ترجمەی شرح تفتازانی و نسفی)، مترجم احمد امینی، سنندج، انتشارات امام ربانی.

-        حلبی، علی اصغر، (1392) تاریخ علم کلام در ایران و جهان اسلام، تهران، اساطیر.

-        زرین کوب، غلامحسین، (1373)  با کاروان حله، تهران، انتشارات علمی، چاپ هشتم.

-        صفا، ذبیح‌الله، (1372) تاریخ ادبیات در ایران، چاپ سیزدهم، تهران انتشارات فردوس.

-        طحاوی، امام ابوجعفر(1382). عقاید اسلامی در پرتو قرآن و احادیث نبوی، تألیف عبدالله عبدالعزیز هرتلی، سنندج، انتشارات کردستان.

-        عطار نیشابوری، فریدالدین، اسرار نامه  (با تصحیح و تعلیقات و حواشی د.سید صادق گۆهرین )، تهران، انتشارات صیفی علیشاه، چاپخانەی افست مروی.

-        عطار،محمدبن ابراهیم عطار نیشابوری. ( 1389)، اسرار نامه  (به کوشش حمید رضا مجدآبادی )، تهران، پروان.

-        فرمانیان، مهدی (1393). فرق و مذاهب کلامی اهل سنت،  قم، مؤسسه مطالعات بنیان دینی.

-        فروزانفر، بدیع الزمان (1388)، شرح احوال و نقد و تحليل عطار شيخ فريد الدين محمد عطار نيشابوري، تهران، انتشارات زوار.

-        قرآن کریم، (1387)  ترجمه  الهی قمشه ای، مهدی، انتشارات صالحی.

-        قزوینی، میزا محمد بن عبد الوهاب، (1377) مقدمه انتقادی برتذکره الاولیاء عطار، تهران، نشر بهزاد.

-        کربن، هانری، (1365) تاریخ فلسفه اسلامی، تهران، انتشارات کویر، ترجمه جواد طباطبائی.

-        مشکور، محمد جواد، (1375)  فرهنگ فرق اسلامی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ سوم.

-        --------، (1369) سیر کلام در فرق اسلام ، تهران، نشر شرق.

-        مطهری مرتضی بروان، ادوارد (13629). آشنایی با علوم اسلامی، انتشارات جامعه مدرسین، قم.

-        ولوى، على محمد، تاريخ علم كلام و مذاهب اسلامى، مؤسسه ى انتشارات بعثت، تهران، 1367.