ڕۆڵی سەركردایەتی ناوچەگەریەتی لە خەباتی بزوتنەوەی ڕزگاری خوازی كوردستان دوای جەنگی یەكەمی جیهانی ١٩١٨- ١٩٢٤


The Role of Regional Leadership in Kurdish Freedom Movement's Strive after the First World War 1918-1924
Amanj Ahmad Mustafa, Neamat Ali Mahmood
History Department, Faculty of Arts, Soran University

پوختە

كورد یەكێكە لە كۆنترین گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە خاوەنی مێژوو و كلتور و زمانی تایبەت بە خۆیەتی و ڕۆڵێكی بەرچاوی لە مێژووی ناوچەكەدا گێڕاوە و لە زۆربەی قۆناغە مێژووییەکاندا هەوڵی داوە كە لە دەست زوڵم و ستەمی داگیركەراندا ڕزگاری بێت و سەربەخۆیی نەتەوەیی بەدەست بێنێت, بۆیە ئەگەر بێت و لاپەڕەكانی مێژوو هەڵبدەینەوە, ئەوا بەدەگمەن قۆناغێکمان بەرچاو دەكەوێت كە كورد چالاكی تێدا ئەنجام نەدابێت لە پێناو گەیشتن بە سەربەخۆیی. بەڵام مێژوونوسان و توێژەرانی بواری مێژوو وەكو پێویست گرنگیيان بەو خەبات و ماندووبوونە نەداوە و تەنیا لە بازنەی ستایش و گێڕانەوەی چیرۆكی قارەمانانە خولاونەتەوە و شكستەكانی خەباتی ڕزگاریخوازی نیشتمانی و نەتەوەییان خستۆتە ئەستۆی بێگانەوە. هەوڵ دراوە لەو لێكۆڵینەوەیە ئۆباڵی ئەو دۆخە بخرێتە پاڵ فاکتەرە ڕاستەقینەکان, وەک كەمتەرخەمی و ناكۆكی و ناتەبایی نێوخۆیی كورد كە لێكەوتەو دەرەنجامەكانی هەر لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە تاكو سەرەتای سەدەی بیست و یەک زۆر بەڕونی و ئاشكرایی ديارن.

 وشە کلیلییەکان :سەرکردایەتی ناوچەگەری، شێخ مەحمودی بەرزنجی، بزوتنەوەی ڕزگاری خوازی، سەرۆک هۆزەکان.

ملخص

الكورد أحد أقدم أقوام الشرق الاوسط والتي تمتلك تاريخا وثقافة ولغة خاصة به. وكان له دور ملحوظ في تاريخ هذه المنطقة، حيث ناضل في سبيل انهاء ظلم واضطهاد الحكام المحتلين. لذلك لو قلبنا صفحات التاريخ نادرا ما نلاحظ مرحلة من مراحل التاريخ والكورد لم يقوموا بنشاطاته السياسية و العسكرية  من اجل نيل مبتغاهم في الحرية والاستقلال. ولكن معظم المؤرخون و الباحثون في مجال التاريخ الحديث و المعاصرلم يولوا الاهتمام المطلوب بهذا النضال والجهد الكبير. حيث كانت أبحاثهم تدور في فلك الثناء والمدح وسرد قصص بطولاتهم. أما الهزائم والخسائر التي تكبدوها في النضال للاستقلال والحرية فيضعونها في اعناق القوى الخارجية. لذا حاول الباحثان في هذا البحث ان يعالجا هذه الاسباب التي ادت الى هذه النتائج هي قلة الاهتمام والخلافات الداخلية الكوردية ونتائج هذه الخلافات على الحياة السياسية والاجتماعية و الاقتصادية من بداية القرن العشرين الى يومنا هذا.

Abstract

Kurd is one of the most ancient nations in the Middle East that owns their history, culture, language and their role is very effective. They always tried to get rid of the aggressive and injustice of invaders.  If we look back to history, we can easily grasp that Kurds always tried to be free and liberated. Unfortunately, Kurdish historians and researchers have not highlighted deductively on this tiredness and revolution. They only praised them in the form of stories and narration and they mentioned the failure of their revolution to traitor and strangers.

Throughout this study, the researchers try to show them injustice, inconvenience, and unbalanced of Kurdish internal home. Thus, the results and outcomes of this are remarkably shown form the first days of the 20th century till nowadays. 

 Keywords: Regional leadership, Shekh Mahmood Barznjy, National edit movement, Tribal leaders

سەچاوەكان:

-        پاكیزە ڕەفیق حیلمی، كورد و ژیانێكی پڕ لە ئەندێشە، چرا،‌ هەولێر، ٢٠٠٠.

-        جەلال تاڵەبانی، كوردستان و بزوتنەوەی نەتەوەیی كورد، ب١، و: ح- ا، بەیروت، ١٩٧٠.

-        جەلیلی جەلیلی، چەند لاپەڕەیەك لە مێژوو و ژیانی كۆمەڵایەتی و سیاسی كورد لە كۆتایی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا‌، ئوپسالا ستوكهۆڵم،‌ ١٩٨٥.

-        جەلیلی جەلیلی، شۆڕشەكانی كورد لە سەردەمی نوێدا، و: بەهائەددین جەلال مستەفا، چ1، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر، ٢٠١٣.

-        حوسێن مەدەنی، كوردستان و ستراتیژی دەۆڵەتان، ب٢، چ١، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر، ٢٠٠٩.

-        دێرك كینان، كورد و كوردستان لە نێوان بەردەئاشی داگیركەراندا، و: سەلام ناوخۆش، چاپخانەی كاژ، كوردستان، ٢٠٠٨.

-        دیڤید مكداول، مێژووی هاوچەرخی كورد، و: ئەبوبەكر خۆشناو، چاپخانەی ڕوون، هەولێر، ٢٠٠٥.

-        رەسول هاوار، شێخ مەحمودی قارەمان و دەوڵەتەكەی خوارووی كوردستان، چاڤی پرێس، لەندەن ١٩٩٠.

-        سەعدی عوسمان هەروتی، بزاڤی هاوچەرخی ڕزگاریخوازی كورد، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر، ٢٠٠٦.

-        سەلام ناوخۆش، كوردستان چۆن داگیر كراو دابەش كرا، چ٢، بێ شوێنی چاپ  ٢٠٠٠.

-        عوسمان عەلی، چەند لێكۆڵینەك دەرباری بزاڤی هاوچەرخی كورد، و: كامران جەمال بابان زادە،‌ ب١، چ١،‌ چاپخانەی ڕێی نوێ،‌ ٢٠١٠.

-        عوسمان عەلی، كورد لە بەڵگەنامەكانی بەریتانیدا, و: كامەران جەمال زادە، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، چاپی یەكەم، هەولێر ٢٠١٣.

-        عەتا قەرەداغی، چەقی دەوڵەت و تیروشیری مێژوو لە كۆمەڵگەی كوردی دا، چ١، هەولێر، ٢٠٠٤.

-        عەلی تەتەر نێروەیی،‌ بزاڤا سیاسی لە كوردستانێ‌ (١٩٠٨-١٩٢٧)‌، دهۆك ٢٠٠٢.

-        عەلی تەتەر نێروەیی، كورد و مێژوو(چەند لێكۆلینەك لدور مێژوویا نوێ و هاڤچەرخا كورد و كوردستانێ)‌، ب٢، چ١،‌ دهۆك، ٢٠١٠.

-        كەمال مەزهەر، چەند لاپەڕەیەك لە مێژووی گەلی كورد، ب١، بەغدا، ١٩٨٥.

-        کامەران وریا قانیع، نابێ لە نوسینەوەی مێژووی سیاسیمان شەرم بکەین، پاڵە، ژ(٢٣٣)، هەولێر، ٢٠١١.

-        کەمال مەزهەر ئەحمەد، تێگەیشتنی ڕاستی و شوێنی لە ڕۆژنامەنوسی کوردیدا، لە چاپکراوەکانی کۆڕی زانیاری کورد، بەغدا، ١٩٧٨.

-        م. س. لازارێف، كێشەی كورد (١٨٩٦-١٩٧٧) ، و: كاوس قەفتان، ب١، بەغدا، ١٩٨٩.

-        محمدامین زەكی بەگ، خوڵاصەیەكی تاریخی كورد و كوردستان، ب١، چاخانەی وەزارەتی پەروەرد، سلێمانی، ٢٠٠٠.

-        نەجاتی عەبدوڵڵا، كوردو كوردستان لە بەڵگەنامە نهێنیەكانی حكومەتی فەرەنسا و بەریتانیادا ١٨٧٩- ١٩٦٣، بەرگی دووەم، چاپخانەی زانكۆی سەلاحەددین، هەولێر ٢٠١٨.

-        نەوشێروان مستەفا ئەمین، كوردو عەجەم مێژووی سیاسی كوردەكانی ئێران، چ٣، سلێمانی، ٢٠٠٧.

كتێبە عەرەبیەكان:

-        أحمد عثمان ‌‌أبوبکر، الاثار الكاملة، الجزء الاول، مطبعة شڤان، سلیمانیە، ٢٠٠٩.

-        احمد سوسه، ملامح من من التاريخ القديم ليهود العراق، مركز الدراسات الفلسطينية، جامعة بغداد، ١٩٧٨.

-        رشيد كريم عقراوي’ الطريق الى الدولة الكردية’ دهوك’ ٢٠٠٥.

-        صديق قادرى، مذكرات القادري- بيان الثورة الروسية العظمى وايضاح غوامضها، مطبعة الفلاح، بغداد، ١٩٢٤.

-        عبدالرحمن ادريس صالح البياتي، الشيخ محمود الحفيد (البرزنجي) و النفوذ البريطاني في كردستان العراق حتى عام ١٩٢٥، دار الحكمة، لندن، ٢٠٠٥.

-        علی تتر توفیق نێروەیی، ‌الحیاة الحزبیة فی کوردستان (١٩٠٨- ١٩٢٧)، الطبعة الاولی، مطبعة خانی، دهۆک، ٢٠٠٧.

-        قسطنطين بتروفيج ماتفيف بارمتى، الاشوريون والمسألة الاشورية في العصر الحديث، الطبعة الاولى، مؤسسة الاهالي للطباعة والنشر والتوزيع، دمشق، ١٩٨٩.

-        جليلي جليلي، ل. س. لازاريف، م. أ. حسرتيان، شاكروي محويان، أولغا جيغالينا، الحركة الكوردية في العصر الحديث، ت: عبدي حاجي، مطبعة خاني، دهوك 2012

-        مسعود البارزانى، البارزانى و الحركة التحررية الكوردية، ج٢ ، للثقافة كردية، لبنان، ١٩٩٧.

کتێبە کوردییەکانی ڕێنوسی لاتینی:

-      Malmîsanîj & Mahmûd, ROJNAMAGERYYA KURDÎ (1908-1992) Li Kurdistana Bakur û li Tirkiyê, Ankêra, 1992.

كتێبە فارسیەكان:

-        دكتر توحيد ملك زاده ديلمقانى، آزربايجان در جنگ جهانى اول يا فجايع جيلولوق، انتشارات هاشمى، سودمند با همكارى نشر اختر، چاپ دوم، تبريز، ١٣٨٦.

گۆڤارەكان بە زمانی كوردی:

-        بیری نوێ، گۆڤار‌، ژمارە (٢٨) ، ساڵی ٢٠٠٢.

-        گۆڤاری چوار چرا‌، ژمارە ٢‌، ساڵ١، ‌ خاكەلێوی ١٩٨٦.

گۆڤارەكان بە زمانی عەرەبی:

-        احمد عثمان ابوبكر، حركة الشيخ محمود والعلاقات الدولية، مجلة المجتمع العلمي الكردي، مج١، العدد الاول، بغداد، ١٩٧٣.

-        التآخي، بغداد، العدد ١٥٨٤، ١١ ئاذار ١٩٧٤.