17mlc-8


Kurdish Keyboard Design according to Kurdish Language Graphemes
NSherzad Sadiq Saeed
Kurdish Department, Faculty of Basic Education, Soran University

 Abstract:

Having a Kurdish keyboard is an important step towards independence and it is regarded as an infrastructure of any country. The primary steps have been done in this field and the Unicode key board is made by IT centre in KRG, and it has been generalized by the Kurdistan Government for all formal places and departments in order to work with it.

The research question is whether the way of dividing Kurdish graphims snits with the frequency of graphims or not?

This research is an attempt to design the Unicode keyboard, in order to be suitable with the frequency of Kurdish graphims. To achieve this goal, we did a statistical research in a big corpus.

 

پوختە:

دانانی تەختەکلیلی کوردی هەنگاوێکی گرنگە لە ئاڕاستەی سەربەخۆیی و بە دەوڵەتبوون و بە پڕۆژەیەکی ژێرخانی دادەنرێت. هەنگاوە سەرەتاییەکان لەم بوارە نراون و تەختەکلیلی یونیکۆد دروستکراوە و لە لایەن فەرمانگەی ئایتیی حکومەتی هەرێمی کوردستان گشتاندنی پێکراوە1، وەک تەختەکلیلێکی ستاندەرد دەبێ لە لایەن گشت دامودەزگا فەرمییەکانەوە کاری پێبکرێت.

پرسیاری توێژینەوەکە ئەوەیە، شێوازی دابەشکردنی گرافیمە کوردییەکان لەسەر تەختەکلیل تا چەند لەگەڵ فریکوێنسی گرافیمەکان دەگونجێ؟

ئەم توێژینەوەیە هەوڵێکە بۆ دیزاینکردنی تەختەکلیلی یونیکۆد، بۆ ئەوەی لەگەڵ فریکوێنسی گرافیمەکانی زمانی کوردی بگونجێت. بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجە، بە توێژینەوەیەکی ئاماری لە پەیکەرەیەکی زمانی گەورەدا، فریکوێنسی هەر گرافیمێک بە جیا دەستنیشان دەکرێ و دواتر بە پێی فریکوێنسەکان و گەرمیی کلیلەکان، تەختە کلیلی کوردی دیزاین دەکرێ.

گرنگیی توێژینەوەکە لەوەدایە، دیزاینە نوێیەکە دەبێتە هۆی: کەم بوونەوەی جوڵەی پەنجە و مەچک، گەڕاندنەوەی کات، ئابووری لە وزە، کەم بوونەوەی هەڵەی ڕێنووسی لە تایپدا، ...هتد.

ملخص:

یعتبر وجود لوحة المفاتیح الکوردیة کخطوة مهمة نحو استقلال و هي مشروع بنیة تحتیة مهمة لبناء الدولة، و قد تمت الخطوات البدائیة في هذا المجال بشکل جید، حیث عرفت لوحة المفاتیح الکوردیة (یونیکود) من قبل دائرة  IT لحکومة اقلیم کوردستان، بعد ذلک، امرت الحکومة باستخدام هذه اللوحة في جمیع الدوائر الحکومة لحکومة اقلیم کوردستان.

سؤال البحث هو: التي اي مدی تتفق طریقة تقسیم و توزیع الکرافیمات الکوردیة في لوحة المفاتیح مع تکرار الکرافیمات؟

هذا البحث هي محاولة لتصمیم لوحة المفاتیح یونیکود لتلائم مع تکرار الکرافیمات الکوردیة، و لتحقیق هذا الهدف، قمنا باجراء هذا البحث الاحصائي في مجال واسع لتحدید تردد و تکرار الکرافیمات، بعد ذلک قمنا بتصمیم لوحة المفاتیح لکوردیة بالاستعانة من نسبة تکرار الکرافیمات و حرارة المفاتیح.

اهمیة هذا البحث هي ان هذا التصمیم الحدیث للوحة المفاتیح یساعد في: توفیر الوقت، المال و الطاقة، کما ‌‌أنها یساعد في تقلیل حرکة الاصابع و الید ... الخ.

 

سەرچاوەکان:

-       تالیب حوسێن عەلی (٢٠١٥)، دەنگسازی، چەند بابەتێکی فۆنۆلۆجی کوردی، چاپخانەی ڕۆژهەڵاتم هەولێر.

-       عومەر فەتحوڵڵا وەهاب (٢٠١٥)، پێواژۆکاری خۆکارییانەی زمانی کوردی، ماستەرنامە، زانکۆی سلێمانی، فاکەڵتی زانستە مرۆڤایەتییەکان، سکولی زمان، سلێمانی.

-       عەبدوڵڵا حوسێن رەسوڵ (٢٠٠١)، بە کام ئەلفوبێ بنوسین؟، گۆڤاری ئەکادیمیا ژ (٢٠)، هەولێر، ٢٥١-٢٩١.

-       عەبدولواحید موشیر دزەیی، دانا تەحسین محەمەد، دەرون عەبدولڕەحمان ساڵح (٢٠١٣)، فۆنەتیک و فۆنۆلۆجی، ناوەندی ئاودێر بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، هەولێر.

-       محەمەد مەعروف فەتاح (٢٠١٠)، لێکۆڵینەوە زمانەوانییەکان، کۆکردنەوە و ئامادەکردنی: شێروان حسێن خۆشناو، شێروان میرزا قادر، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریانی، هەولێر.

-       محەمەدی مەحویی (٢٠٠٨)، فۆنەتیک و فۆنۆلۆژیی- فۆنەتیک، بەرگی یەکهەم، زانکۆی سلێمانی، سلێمانی.

-       مهرزاد منصوری (١٣٩١)، بررسی بسامد نویسەهای زبان فارسی و مناسبت جایگاه ‌‌آنها بر صفحە کلید رایانەها، مجلە زبانشناسی و گویش های خراسان، دانشگاه فردوسی مشهد، علمی- پژوهشی، شمارە پیاپی ٧، مشهد.

-       وریا عمر ئەمین (٢٠٠٤)، چەند ئاسۆیەکی تری زمانەوانی، بەرگی یەکەم، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، هەولێر.

-       https://digiato.com/article/2014/11/08/تاریخچه-ی-چیدمان-کیبورد-ها-آیا-دوره-ی-qwerty/  

-       https://en.wikipedia.org/wiki/Keyboard_layout

سەرچاوەی پەیکەرەی زمانی

-       ئێڤرین دی. یالۆم (٢٠١٥)، کاتێ نیچە گریا، وەرگێڕانی دلشاد هیوا، چاپی دووەم، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریانی، هەولێر.

-       بۆتان جەلال (٢٠١٤)، ١٠١ شاعیر و نووسەری جیهانی، دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی، هەولێر.

-       جەواد مستەفا ستۆپەیی (٢٠١٤)، بنەماکانی یاسای دەستووری، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریانی، هەولێر.

-       سوارە فتووحی، ڕەسووڵ وەیسی (٢٠١٤)، ڕاز، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریانی، هەولێر.

-       صەباح هۆرمز (٢٠١١)، خوێندنەوە و هەڵسەنگاندن بۆ چەند دەقێکی شانۆیی و ئەدەبی، وەرگێرانی عوبێد مەجید، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریانی، هەولێر.

-       ڤالتەر هینتس (٢٠١٠)، پێکهاتنی دەوڵەتی نەتەوەیی لە ئێراندا، وەرگێڕانی: سەعدی عوسمان هەروتی، ئیسماعیل عەبدولرەحمان سەعید، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریانی، هەولێر.

-       نەجات عەلی (٢٠١٤)، دیمۆکراسی وەک ڕەگەزێکی نوێ لە ئاسایشی نەتەوەییدا لە ڕوانگەی قوتابخانەی کۆپنهاگن، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریانی، هەولێر.

-       نەسروڵڵا فەلسەفی (٢٠١٤)، جەنگی نیشتیمانیی ئێرانییەکان لە چاڵدێران، وەرگێڕانی:  ئەردەلان مام وسو دزەیی، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریانی، هەولێر.

-       نەوزاد جەمال (٢٠١٤)، مێتافیزیک لە ڕێڕەوی سەردەمدا کێشە و پرسەکانی میتافیزک لەروانگەی چەند فەیلەسوفێکەوە ، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریانی، هەولێر.

-       هیمداد حوسێن (٢٠٠٧)، دەروازەیەک بۆ ڕەخنەی ئەدەبیی کوردی، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریانی، هەولێر.