لوڕەکان لای شەرەفخانی بدلیسی


Lwri Dialect from the Views of Sharafkhan Bidlisi
Tara Abdullah Saeed
Kurdish Department, College of Languages, Sulaimani University

Abstract

Researching and scrutinizing the dialects of languages is an absolute nonpolitical act, but for a nation like Kurds, like it or not automatically converts to a political act because the geographical border of the Kurds has not been settled yet. Therefore, in order to establish our future state borders, we need thoughtful attempts towards scientific research in the Kurdish language and its dialects.

non-determination of the Kurdish Language Dialects before establishing a state for Kurds marks the foundation of creating conflicts among the speakers of the different Kurdish Dialects, and it may end with an interior war.

Lwri Dialect is been named as one of the dialects of the Persian language by some linguistics and historians because of having several mutual words or some sort of similarities in the rules of forming a sentence. These two phenomena is very common among the languages of the world, if we even take the Persian language as an example hundreds of Arabic, English, French, Turkish and Azari words can be observed or found in the Persian language.  

On the other hand, some of the linguistics named Lwri Dialect as an independent language, they claim that the Kurdish and Persian languages are cousins (belong to one family) and they are Hindu-European, Lwri is the third cousin in the same family.  

Sharafkhan Bidlisi is his masterpiece “Sharafnama” analyses the history and the place of the Lwri Dialect according to geographical locations in a scientific way, he has tried to demonstrate the facts as its to count this dialect as one of the dialects of Kurdish language in order to disprove the notions of some linguistics being revealed for political or personal reasons.

پوختە

لێکۆڵینەوە و لێپێچینەوە لە دیاڵێکتەکانی زمانێکی دیاریکراو خۆی لە خۆیدا کارێکی دوور لە سیاسەتە، بەڵام بۆ نەتەوەیەکی وەک نەتەوەی کورد، بمانەوێت و نەمانەوێت، ئۆتۆماتیکی ئەبێت بە مەسەلەیەکی سیاسی، چونکە نەتەوەی کورد یەکێکە لەو نەتەوانەی کە لە ڕووی سنوری سیاسیەوە یەکلانەبۆتەوە، هەر بۆیە پێویستە بە مەبەستی ئاسانکردنی کاری ساخکردنەوەی سنوری وڵاتی داهاتومان، هەوڵێکی زۆر بدەین لە بواری لێکۆڵینەوەی زانستی لە زمانی کوردی و دیاڵێکتەکانیدا.

دیارینەکردنی دیاڵێکتەکانی زمانی کوردی لە سەر بنەمایەکی زانستی پێش دروستکردنی دەوڵەتی کوردی، ئەبێتە هۆی دروستبوونی بناغەیەک بۆ ناکۆکی لە نێوان قسەکەرانی دیاڵێکتە جیاجیاکانی زمانی کوردیدا، کە ئەگەری لێکەوتنەوەی شەڕی ناوخۆی هەیە.

دیاڵێکتی لوڕی لە لایەن هەندێک مێژوونووس و زمانەوانەوە، بە یەکێک لە دیاڵێکتەکانی زمانی فارسی دانراوە، بەهۆی بوونی ژمارەیەک لە وشەی هاوبەش، هەروەها لێکچوونی هەندێک یاسای داڕشتنی ڕستەوە، کە ئەم دوو دیاردەیە زۆر باون و تەنانەت بەربڵاویشن لە نێوان زۆر لە زمانەکانی جیهاندا، خۆ ئەگەر هەر زمانی فارسی خۆی بە نمونە وەرگرین، ئەوا سەدان وشە و زاراوەی عەرەبی و فەرەنسی و ئینگلیزی و تورکی و ئازەری و .... هتد تێدایە، تێبینی دەکرێت.

لە لایەکی ترەوە بە زمانێکی سەربەخۆ لە قەڵەمدراوە، گوایە چۆن زمانی کوردی و زمانی فارسی  ئامۆزان (سەر بە یەک خێزانە زمانن) هیندۆ ئەوروپین، ئەوا لوڕیش ئامۆزای سێیەمە و سەر بە هەمان خێزانە زمانە.

شەرەفخانی بدلیسی لە شاکاری شەرەفنامەدا، بە شێوەیەکی زانستیانە و بە پێی مێژوو جێگای دیاڵێکتی لوڕی دیاریکردووە کە چۆن ناوچە جوگرافییەکەی دیاریکردووە، هەوڵیداوە ڕاستییەکان وەک خۆی بخاتەڕوو سەبارەت بە هەژمارکردنی ئەو دیاڵێکتە بە یەکێک لە دیاڵێکتەکانی زمانی کوردی، بە مەبەستی ڕەتکردنەوەی ئەو بۆچونە کە لەلایەن چەند کەسانێکەوە بۆ مەبەستی تایبەتی و سیاسی خستویانەتەڕوو.

المقدمة

البحث والتدقيق في لهجات اللغات هو عمل غير سياسي بشكل مطلق، ولكن بالنسبة لشعب مثل الشعب الكوردی، سواء أن اعجبتنا او لا فإن الموضوع يتحول تلقائيًا إلى منطلق سياسي ذلك بسبب أن الحدود الجغرافية للكورد لم يتم تسويتها بعد. لذلك من أجل تحديد حدود دولتنا المستقبلية، نحتاج إلى محاولات مدروسة من خلال البحث العلمي باللغة الكوردية ولهجاتها.

إن عدم تحديد لهجات اللغة الكوردية قبل إقامة دولة للأكراد يمثل الأساس لخلق صراعات بين المتحدثين باللهجات الكوردية المختلفة، و خطورة ذلك قد ينتهي بحرب اهلية.

تم تسمية لهجة اللورية كواحدة من لهجات اللغة الفارسية من قبل بعض اللغويين والمؤرخين بسبب وجود العديد من الكلمات المتبادلة أو نوع من التشابه في قواعد تشكيل الجملة. في الحقيقة هاتان الظاهرتان شائعتان جدًا بين لغات العالم، فعلى سبيل المثال إذا أخذنا اللغة الفارسية كمثال يمكننا ملاحظة أو العثور على مئات من الكلمات العربية والإنجليزية والفرنسية والتركية والأزارية في تلك اللغة.

من ناحية أخرى، بعض اللغويين يسمون لهجة لورية كلغة مستقلة، يزعمون أن اللغات الكوردية والفارسية هم أبناء عم (ينتمون إلى عائلة واحدة) وهم هندو أوروبيون و بأن اللورية ابن العم الثالث في نفس العائلة.

شرفخان بيدليسي فى "شرف نامة" يحلل تاريخ ومكان لهجة اللورية وفقًا للمواقع الجغرافية بطريقة علمية وقد حاول إثبات الحقائق من اجل اعتبار بأن هذه اللهجة واحدة من لهجات اللغة الكوردية لدحض مفاهيم بعض اللغويين الذين يحاولون بإبعاد هذه اللهجة عن اللغة الكوردية لأسباب سياسية أو شخصية.


پەراوێزەکان

 (١) لوڕ، دانیشتوانی هەرێمی باشوری کوردستانی ئێران، رۆشنبیری نوێ، زبێر بیلال ئیسماعیل، ژ١١١، ساڵی١٩٨٦.

 (٢) مێژووی کورد، مێژووی سەدەکانی ناوەڕاست، سایتی کورد، کەیفی عومەر ٩/٣/٢٠١٦.

 (٣) دكتور هەژار لە پەراوێزدا باسی (زوبدە توازیخ)ی كردووە (د. هەژار، ل26)

سـەرچـاوەكـان

-       ئیرەج محەرر، (1373)، ژن لوڕ لە بەڵگە نامەیل تاریخی، ئاوێنە، ژمارە (17-18)، كرمانشاه.

-       ئەحمەد شەریفی، (1373)، لهجە ازلی كرمانشاهی، ئاوێنە، ژمارە (19)، كرمانشاه.

-       بیبلۆگرافیای کوردناسی، کورد و کوردستان لە سەرچاوە ئینگلیزییەکاندا، ٢٠٠٩، وەرگێڕانی د. نەجاتی عەبدوڵڵا، چاپخانەی ئەکادیمیای کوردی، هەولێر.

-       توفیق وەهبی، (1951)، ئەشكەوتەكەی گەندۆك، و. بەكر دلێر، بەغدا.

-       جەمال نەبەز، (1976)، زمانی یەكگرتوی كوردی، یەكێتی نەتەوەیی خوێندكارانی كورد لە شاری بامبێرگ، ئەڵمانیای رۆژئاوا.

-       حەسەن سەڵاح، (1372)، زاراوەی كەلڕی دیرامەدی كرماشان، ئاوێنە، ژمارە (63)، كرمانشاه.

-       حشمت الله طبیبی (1376)، من توام هەمیشە لەبارەی كرماشان بویشم، ئاوێنە، ژمارە (21-22)، كرمانشاه.

-       رؤوف احمد ئالانی، (1981)، كێشەیەك لە رێزمانی كوردیدا، وەزارەتی رۆشنبیری و راگەیاندن، بەغدا.

-       زبیر بیلال اسماعیل، (1985)، مێژوی زمانی كوردی، و. یوسف رؤوف علی، وەزارەتی رۆشنبیری و راگەیاندن، بەغدا.

-       شەرەفخانی بدلیسی، ١٥٩٧، شەرەفنامە، وەرگێڕانی بۆ کوردی ١٩٧٣، هەژار، چاپکراوەکانی کۆڕی زانیاری کورد، بەغداد.

-       عبدالمحسن بنی وەیس، (1988)، گەردانەی ئەڵوەن، دەزگای رۆشنبیری و بڵاوكردنەوەی كوردی،بەغدا.

-       غازی فاتح وەیس، (1984)، فۆنەتیك، ئەمینداری گشتی رۆشنبیری و لاوانی ناوچەی كوردستان.

-       فوئاد حمە خورشید، (1986)، لوڕ، دانیشتوانی هەرێمی باشوری كوردستانی ئێران، رۆشنبیری نوێ‌، ژمارە (١١١).

-       كەریم زەند، (1986)، زەوی شناسی– لوڕستان، نوسەری كورد، ژمارە (1)، خولی سێیەم.

-       كەمال فوئاد، (1971)، زاراوەكانی زمانی كوردی و زمانی ئەدەبی و نوسینیان، گۆڤاری زانیاری ژمارە (٤).

-       نعمت علی سایە، (1988)، گەوهەری گەرمەسێر، فەرهەنگی كوردی/عەرەبی/ زاری كەلهوڕی، بەشی یەكەم، بەغدا.

-       نعمت علی سایە، (1988)، گەوهەری گەرمەسێر، فەرهەنگی كوردی/عەرەبی/ زاری كەلهوڕی، بەشی دووەم، بەغدا.

-       نعمت علی سایە، (1988)، گەوهەری گەرمەسێر، فەرهەنگی كوردی/عەرەبی/ زاری كەلهوڕی، بەشی سێیەم– بەغدا.

-       نعمت علی سایە، (1988)، كار لە زاری كەلهوڕیدا، رۆشنبیری نوێ‌، ژمارە (120)، بەغدا.