لە دەسدانی زمان لە دەسدانی نەتەوەیە


Language Loss is Nation Loss
Rafiq Shwani
D

Abstract

     Language is definition of nation, proofs the presence of nation, all of the activities in several fields of a nation in terms of serving nation’s culture can be conducted by language.

Also, it’s the fundamental of nation composition, since nation is identified by language, therefor it should be seriously taken under consideration by community to protect and value it,

Consideration of language is by utilizing it in different fields of management in country, education, media, publication, also compiling and translation. so the wide activities of nation and community are implemented by language.

Nations that missed their language as Assyrian, Babyions, Medi and Akadis are currently considered as dead.

It’s necessary for Kurd individuals and authorities to serve and secure their language, it should not be seen to have less valued in regard of other languages, or to empower other languages over Kurdish and making it as alternative that results in neglecting Kurdish language. Currently in Kurdistan the impact of English language is apparent over Kurdish language which totally should not be accepted, even in scientific field Kurdish language is satisfiable as the other languages

  This article demonstrates the risks countering Kurdish language.

 

پوختە

زمان پێناسەی نەتەوەیە و بوونی نەتەوە دەسەلمێنێ، هەموو چالاکیەکی بوارە جیاجیاکانی ژیانی نەتەوە لەڕووی خزمەتی فەرهەنگی نەتەوەییەوە بە زمان ئەنجام دەدرێت.

زمان یەکێکە لە بنەماکانی پێکهێنانی نەتەوە، چونکە نەتەوە بەزمانەکەیەوە دەناسرێتەوە. بۆیە زمان پێویستە لە لایەن میللەتەوە بەرز ڕابگیرێت و بپارێزرێ، بایەخ و گرینگی پێبدرێ.

ئەمەش بە هۆی بەکارهێنانیێتی لە بوارە جیاجیاکانی بەڕێوەبردنی دەوڵەت، پەروەردە و فێرکردن، ڕاگەیاندن و بڵاوکردنەوە، دانان و وەرگێڕان، واتە هەموو چالاکییەکی  نیشتیمان و نەتەوە بە هۆی زمانەوە جێبەجی دەکرێ.

ئەو میلەتانەی کە زمانیان نەماوە وەکو ئاشوری، میدی، بابلی و ئەکەدی ئێستا بە مردوو دادەنرێن.

پێویستە لەسەر تاک و دەسەڵاتی کوردی، زمانەکەیان بپارێزن و خزمەتی بکەن، نابێ لەچاو زمانی ترەوە نزم سەیر بکرێت، یان زمانی تر زاڵبکرێت بەسەریدا و ببێتە جێگرەوەی هەتا هەژموون پەیدا بکات و زمانە نەتەوەیەکەمان پەراوێز بخرێت.

لە کوردستاندا ئێستا هەژموونی زمانی ئینگلیزی بەسەر زمانی کوردیەوە بە ئاشکرا دیارە، کە ئەمە جێگەی قبوڵکردن نیە. زمانی کوردی تەنانەت لە بواری زمانی زانستیشدا هیچی کەمتر نیە لە زمانانی تر. ئەم باسە، باس لەو مەترسیە دەکات بۆ سەر زمانی کوردی.

وشە کلیلییەکان: زمان، نەتەوە، زمانی کوردی، سیاسەتی دوزاری، سیاسەتی زمان.

ملخص

(( فقدان اللغة تؤدى الى فقدان الامة))

ان حيوية اللغة تؤدي الى حيوية الامة ، يعتبر اللغة العماد الرئيسي للشعب و الوطن ، ان جميع فعالياتها و نشاطاتها تنفذ بواسطة اللغة.ولهذا يعتبر اللغة القومية حافظا قويا لتراثها و امجادها .

تشكل اللغة من المقومات الاساسية و هويتها القومية للامة، لانها تعرف من خلال لغتها، وهي بمثابة الهوية لها.ولهذا يعتبر الاهتمام باللغة وظيفة قومية مقدسة و مباركة ، يتم ذلك عن طريقة استعمالها في مجالات شتى مثل التأليف و النشر و الترجمة ، وفي ميدان التربية و التعليم العالي و الاعلام ويكون لغة اساسية و رئيسية في جميع مرافق ادارة الدولة .

ان نهضة اللغة في حياة الامة تتم عن ضبطها و تدون اثارها ، و يسجل ما يصل اليه الذهنى الانساني و تنشر المعارف ، و تنتقل الحقائق في الزمان و المكان. ان اهتمام الحكومة و سلطاتها باللغة يجب ان يكون من اولى اولوياتها

وان يقوم بوضع برنامج وخطة شاملة و كافية نابعا من سياستها اللغوية القومية ينعكس في جميع مرافق الحياة و مؤسساتها ، ولا يعطى المجال بالنشأ لأية لغة اخرى بديلا عن اللغة الكوردية حتى لا يؤدي ذلك الى تهميش لغتنا القومية.

  

پەراوێزەکان

      (١) الدكتور احمد الخليل، عباقرة كردستان في القيادة السياسية، مؤسسة موكريانى، ط ١، ٢٠٠٩، ص ١٥.

      (٢) جمال نبز، المستضعفون الكرد و اخوانهم المسلمون، منشورات كوردنامه، لندن ١٩٩٧، ص١٦٠

      (٣) د. رفيق شوانى، وشەسازی زمانی کوردی، چاپی ٢، کۆمەڵگەی چاپخانەی داودی – کەرکووک ٢٠١٤ ،ل ١٩٩، وێب سایتی خوێندنی باڵای هەرێمی کوردستان، ڕۆژی ٢٥/٤/٢٠١٧کورد سکولەر شیپ.

      (٤) لويس جان كالفى، السياسات اللغوية، ترجمة: محمد يحياتن، الدار العربية للعلوم ناشرون، ط 1، مؤسسة محمد بن راشد ال مكتوم، مطابع الدار العربية للعلوم، بيروت٢٠٠٩، ل ٧ .

      (٥) لويس جان كالفى، السياسات اللغوية، ل ٨ .

      (٦) لويس جان كالفى، هەمان سەرچاوە، ل١٠.

      (٧) هەمان سەرچاوە، ل ١١.

      (٨) پ. د. رفیق شوانی، زمان و سنور، گۆڤاری ئەکادیمیای کوردی، ژمارە (٣٦)، ساڵی ٢٠١٦، ل ١٩-٤٥ .

      (٩) الوقائع العراقية ( الجريدة الرسمية ) ، العدد ٩٨٩ في ١ حزيران ١٩٣١ الوثيقة : ١ قانون اللغات المحلية رقم (٧٤) لسنة ١٩٣١.

      (١٠) وزارة التعليم العالي و البحث العلمي ، الامر الوزاري المرقم ٧ س / ١٦٢٢٨ في ٢٩/١١/١٩٨٦، المقبولون في الدراسات العليا.

      (١١) لەساڵی خوێندنی 2002-2003 بۆ یەکەمجار لە لایەن حكومەتی هەرێمی کوردستانەوە بڕیاری هەشت کورسی خوێندنی باڵا بۆ دکتۆرای زمان و ئەدەب دەرچووە بۆ بەشی کوردی کۆلیجی ئادابی زانکۆی سەڵاحەدین بۆ بەشی کیمیای کۆلیجی زانستی زانکۆی سەڵاحەدینیشی خوێندنی باڵای دکتۆرا کرایەوە. بۆ ئەمە وەکو بەربەست نەک لە ڕووی زانستییەوە لە لایەن عمادەی کۆلیجی ئادابەوە مەرجی تاقیکردنەوەی زمانی ئینگلیزی ڕاگەیەنرا لە ئەنجامی تاقیکردنەوەکەدا بۆ پێنج جار تەنیا کەسێک دەرچوو لە مەرجی زمانی ئینگلیزی هەموو مامۆستاکانی تر لە تاقیکردنەوەکەدا کەوتن. لەسەر ئەمە نوسەری ئەم وتارە وتارێکی تێر و تەسەلی بڵاوکردەوە بە نادروستی و نازانستی دانانی ئەو مەرجە لە لایەن سێ مامۆستای بەرپرسی پرۆسەی خوێندنەکە لە کۆلیجی ئاداب لە عەمیدی کۆلیج بە وەکالەت و دوو مامۆستای تری بەشی کوردی کە بەرپرسی بەرێوەبردنی وەرگرتن بوون بۆ خوێندنی دکتۆرای زمان و ئەدەبی کوردی. خودی سەرۆکی ئەوسای زانکۆی سەڵاحەدین دکتۆر خەسرە و شا‌ڵی ڕوحى شاد هاتە لام و ڕەخنەی لە چۆنیەتی بەڕێوەبردنی پرۆسەکە گرت و سەردانی بەشی کوردی کرد و لەگەڵ هەردولاماندا پێکەوە دانیشت و وتی نابێت وابێت. ئەو مردوو ئێمە هێشتا زیندوین بۆ مێژوو دەیڵێم وتی ((من دەمویست بەشی کوردی شاگوڵ بێت لەم مەسەلەیەدا کەچی بەشی کیمیا لە کۆلیجی زانست وا مانگێکە کۆرس دەخوێنن ئێوەش هیچ نامەوێت وا بێت. ئەم ماستە بێ موو نییە ما قوڵ نییە لە دوانزە مامۆستای ماجستێر تەنیا یەکێک دەربچێت کەچی کەسێک لە شاخەوە هاتووە دوای چەندین ساڵ دابڕان لە زانست و ئینگلیزی کەچی دەرچووە لە تاقیکردنەوەکەدا)).

      لێرەدا مەبەستی من لەم مەسەلەیەدا سەرەتای مەرجی زمانی ئینگلیزی وەکو مەرج بۆ وەرگرتنی خوێندنی باڵا ئاوا بوو وەکو کۆسپ دانرابوو بۆ ئەوەی ئێمەی ماجستێر نەبینە خاوەن بڕوانامەی دکتۆرا لە تەکیانا لەو سێ کەسانەش یەکیان ئەوسا ماجستێری هەبوو هەڵگری نازناوی زانستی پڕۆفیسۆری یاریدەدەر بوو.

      بۆ مێژوو دەیڵێم ئەو هەشت کورسییە زۆر بە زەحمەت یەکێکی وەرگیرا .لە ئەنجاما من ڕومکردە بەغدا بۆ خوێندنی دکتۆرا .

      ئەمە سەرەتای هەژمونی زمانی ئینگلیزی بوو لە زانکۆی سەڵاحەدینەوە دەستی پێکرد. بۆ ئەمە خولی ئینگلیزی کرایەوە بە پارە، بەڵام ئەوسا بۆ ئێمە زانکۆ پارەکەی دەدا. دواتر بووە سەنتەری زمان یا مەرجی تۆفڵ و مەرجی بوونی پێنج نمرەی وەرگرتن وەکو توانستی زمانی ئینگلیزی. ئێستا لە بەشی کوردی کۆلیجی زمانی زانکۆی سەڵاحەدین لەبەر بەربەستی نمرەی ئینگلیزی ساڵێک خوێندنی ماجستێر و دکتۆرای زمان و ئەدەبی کوردی دواخراوە. ئەمە هەژمونێکە بۆ خۆی بەسەر زمانی کوردییەوە. کەچی لە ساڵی خوێندنی 1993-1994 خوێندنی دکتۆرای زمان و ئەدەبی کوردی لە بەغدا لە بەشی کوردی کۆلیجی پەروەردەی ئیبن ڕوشدی زانکۆی بەغدا بە فەرمانی دەوڵەتی ئێڕاق کرایەوە هیچ مەرجی ئینگلیزی لەگەڵدا نەبوو.

      ئەوەتا ئێمە مانان بەناو ئینگلیزی نازانین و دەرنەچوو بوین لەو زمانەدا ئەوەتا خوێندنی باڵای ماجستێر و دکتۆرای زمان و ئەدەب ئێمە مانان دەیبەین بە ڕێگاوە. هەر یەکەی چەندین کتێبی زانستیمان هەیە ... ئیتر دەبێ ئەوەی ئینگلیزی نەزانێت زیرەک و بەتواناش نەبێت؟ لە خوێندنی باڵا وەرنەگیرێت؟ ئایە ئەمجا زمانی کوردی زمانی خوێندن و زانست نییە؟ ئەی خوێندنی کورد هەردوو بەشی ئەدەبی و زانستی لە ئامادەیی لە حەفتاکانا تاکو ئێستا ئەی بە کوردی نییە ؟!! چ عەیب و کەم و کوڕییەک لە زمانی زانستی زمانی کوردیدا هەیە چ لە ڕووی زمانی داڕشتن و چ لە زاراوە ئەدەبی و زانستییەکانیدا ؟! ئێوە خۆتان وەڵامبدەنەوە.