زانست و بیرکاری بە زمانی کوردی


Science and Mathematics in the Kurdish Language
Sudad Rasool

Abstract

There are four stages in the process of language standardization: (1) selection of norm, (2) codification of form, (3) elaboration of function and (4) acceptance by the community.

Elaboration of function means that the language must be developed in terms of coined words (neologism) when writing and translating books in different fields of science. The Kurdish language has, in the past century, developed exponentially; there have been many coined terms, in particular scientific terms in addition, translation of scientific books into Kurdish.

Scientific terminology in Kurdish began in the 1920s when education in Kurdish was taught in the schools in southern Kurdistan. In the beginning some text books were translated from Arabic into Kurdish. This trend of language development continued until the outbreak of the revolution in Iraq on the 14th July 1958; later another phase of language development began as the Kurdish language was given more rights for use. Also many more scientific terms were coined by linguists and writers. After the 11th March 1970, when the Iraqi Government declared an Autonomous Region for Iraqi Kurdistan it resulted in Kurdish becoming an official language in Kurdistan; this event had a great impact on language use, and as a consequence the language expanded its function in the field of science to a great extent. During this period all scientific textbooks had been translated into Kurdish and later used within the schools of the autonomous region.

After the uprising of 1991, when southern Kurdistan was liberated and self-ruled by the Kurdish government, the Kurdish language was developed, particularly in the field of scientific terminology. Consequently, the language became ready for the translation of all kinds of scientific books into Kurdish. The Kurdish language therefore was able to be used in studies not just primary and secondary schools but also in universities.

This paper demonstrates that the Kurdish language has, in the past century, developed in the field of science and that the language has the capacity to produce sciences in Kurdish and therefore learning science and mathematics in schools should be in the mother tongue of Kurdish and there is no need to depend on the English language because the Kurdish language has been sufficiently developed for learning in both subjects in Kurdish; however English may still be used as the second language of science in our schools.

الملخص:

 ان احدى مراحل تطوير اللغة القياسية هي توسع وظیفتها، بمعنى استخدام هذە اللغة في مختلف مجالات العلوم سواء الطبيعية او البشرية و ترجمة مختلف أنواع الكتب في هذا المجال. اللغة الكردية القیاسية باللهجة الوسطى تطورت خلال القرن الماضي و اتسعت وظيفتها من خلال وضع المصطلحات العلمية بکثرة و تألیف القواميس العلمية في مختلف المجالات العلمية. ان بدايات وضع المصطلحات العلمية في اللغة الكردية تعود الى العشرينات من القرن الماضي بعد ان بدأت عملية التدريس و التعليم باللغة الكردية. وفي البداية تمت ترجمة مجموعة كتب علمية منهجية من اللغة العربية الى الكردية و استمر هذا النهج بشكلها البسيط و المتواضع حتى اندلاع ثورة ١٤ تموز ١٩٥٨، وبعدها ظهرت مرحلة جديدة تماما.

خلال مرحلة الستينات نمت و تطورت وضع المصطلحات في مجالات العلوم المختلفة بشكل علمي و مدروس. و بعد بيان ١١ اذار١٩٧٠ و بعد ان اعترف باللغة الكردية كلغة رسمية في العراق وأصبحت لغة التعلم و التدريس في جنوب كوردستان واعتمدت في المراحل المتوسطة و الثانوية و كان من دواعيها و نتائجها ترجمة مصطلحات مختلف مجالات العلوم بشكل منظم و علمي و تم تأليف الكتب المدرسية الجديدة باللغة الكردية.

بعد انتفاضة اذار ١٩٩١، خطت عملية اشتقاق و وضع المصطلحات العلمية في اللغة الكردية خطوة جديدة و بدأت مرحلة جديدة اكثر تطورا أضافة الی تألیف القوامیس العلمية فی مختلف مجالات العلوم، أي اتسعت مهام و وظائف اللغة الكردية بشکل ملفت للنظر بحيث أصبحت اللغة ملائمة تماما في عملية التدريس ليس في المراحل المتوسطة و الثانوية و بل و حتى في المرحلة الجامعية.

 في هذه الدراسة، حاول الباحث تأكيد ان اللغة الكردية القياسية خلال قرن الماضي قد اثبتت قدرتها على النمو والتطور في مجال العلوم بحيث یوجد في اللغة الکم الهائل من المفردات و المصطلحات العلمية الکافية لترجمة الکتب العلمية المتنوعة و تدریسها في مختلف المراحل الدراسية، و لهذا نستطيع ان نقول ان إمكانات تدريس مادتي الرياضيات و العلوم العامة موجودة بشكل اصيل في اللغة الكردية و لا داع لاعتماد تدريسها باللغة الإنجليزية، و یمکن تدریس الإنجليزية کلغة علمية ثانية و لغة مساعدة في المدارس و في مختلف مراحل الدراسة.

 پوختە

یەکێک لە قۆناغەکانی بەستانداردکردنی زمان فراوانبوونی ئەرکی زمانەکەیە، واتە زمانەکە لە بواری جیاوازی زانستەکان(سروشتی و مرۆیی) پێی بنووسرێت و کتێبی پێ تەرجەمە بکرێت. زمانی ستانداردی کوردی بە دیالێکتی کوردیی ناوەند لە ماوەی گەشەکردنی لە سەد ساڵی ڕابردوودا بە شێوەیەکی بەرچاو ئەرکەکانی فراوان بووە و لە بواری هەمەچەشنی زانستەکان زاراوەسازی بۆ کراوە و فەرهەنگی زاراوەی زۆربەی بوارەکانی زانستی بۆ دانراوە.

زاراوەسازیی زانستی لە زمانی کوردیدا سەرەتاکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی بیستەکانی سەدەی بیستەم دوای ئەوەی لە باشووری کوردستان خوێندن بە زمانی کوردی دەست پێ دەکات. لە سەرەتادا چەند کتێبێکی پرۆگرامی خوێندنی بابەتە زانستییەکان لە عەرەبییەوە تەرجەمەی کوردی دەکرێت، ک ئەوسا زمانی زانست بە کوردی زمانێک بوو لە سەرەتای ڕێڕەوەکەدابووە. ئەم ڕەوتە سەرەتاییە هەتا بەرپابوونی شۆڕشی چواردەی تەمموزی ١٩٥٨ بەردەوام دەبێت، دوای ئەوە بەتایبەت لە ساڵانی شەست ئەمجارە بە شێوەیەکی زانستی زاراوەسازیی زانستەکان دەست پێ دەکات. دوای بەیانی یازدەی ئاداری ساڵی ١٩٧٠ کە زمانی کوردی دەبێت بە زمانی ڕەسمیی خوێندن لە باشووری کوردستان و لە قۆناغەکانی خوێندنی ناوەندی و ئامادەییش پێی دەخوێندرێت، ئەمجارە بە شێوەیەکی ڕێکخراو و زانستییانە زاراوەی هەموو بوارەکانی زانست تەرجەمەی کوردی دەکرێت و کتێبی قوتابخانەکانی پێ دەردەچێت.

دوای ڕاپەرینی ١٩٩١ زاراوەسازیی زانستی لە زمانی کوردیدا پێ لە قۆناغێکی پێشکەوتووتر دەنێت و ئەرکەکانی زمانی کوردی بۆ پێویستییەکانی زانست یەکجار فراوان دەبێت و فەرهەنگی گەورەی زانستەکان دەردەچێت، زمانەکە ئەوەندە لە ڕووی زانستەوە پێش دەکەوێت کە دەکرێ نەک هەر بۆ قۆناغەکانی خوێندنی ئامادەیی، بەڵکو لە ئاستی خوێندنی زانکۆش، کتێبەکانی زانستی پێ تەرجەمە بکرێت و لە زانکۆش زانستەکان بە کوردی بخوێندرێت.

لەم توێژینەوەیە هەوڵ دراوە ئەوە نیشان بدرێت کە زمانی ستانداردی کوردی لە ماوەی گەشەکردنی لە سەد ساڵی ڕابردوودا بە ڕادەیەکی بەرچاو بۆ پێویستییەکانی زانستی سەردەم توانیویەتی خۆی بگونجێنێت و پێش بکەوێت، بۆیە لە باشووری کوردستان زمانی زانست و بیرکاری بە کوردی هەیە و دەکرێ زیاتریش گەشەی پێ بدرێت. هەر لەم ڕووەوە زۆر گرنگە لە هەموو قۆناغەکانی خوێندن زانست و بیرکاری بە زمانی دایکی کوردی بخوێندرێت نەک بە ئینگلیزی، بەڵام ئینگلیزی وەک زمانی سەرچاوە زانستییەکان پێویستە وەک زمانی دووەم لە قۆناغەکانی خوێندن سوودی لێ وەربگیرێت.

پەراوێزەکان:

1.       دوای سێ ساڵ کارکردن بە پرۆسەی بەئینگلیزیکردنی بابەتەکانی زانست و بیرکاری لە قۆناغی بنەرەتیدا، خۆشبەختانە ئەنجومەنی وەزارەتی پەروەردە لە کابینەی نوێی حکومەتی هەرێمد لە کۆبوونەوەی لە ڕێکەوتی ٢٠/٨/٢٠١٩ بڕیاری دا بە هەڵوەشاندنەوەی ئەم پرۆسەی بەئینگلیزکردنە. ئەمە دوای ئەوەی کە بە شێوەیەکی عەمەلی پرۆسەکە فەشەلی هێنابوو، چونکە وەک پێویست ئامادەکاری بۆ نەکرابوو مامۆستای ئینگلیزیزان نەبوو دەرسەکان بە باشی بڵێتەوە، هەروەها کۆسپی گەورە ئەوە بوو کە خوێندنی ئەم دوو بابەتە لە قۆناغی بنەڕەتی بۆ قوتابی کورد و مامۆستای کورد بە زمانی ئینگلیزی سەخت بوو، بە زمانی دایک ئاسانترە و باشتر دەکرێ بابەتەکە ڕوون بکرێتەوە و لێی تێبگەن. ئەمجارە بەشێوەیەکی عەمەلی سەلمێنرا کە زمانی دایک باشترین زمانێکە لە پەروەردە و پێویستە هەموو بابەتەکانی پێ بخوێندرێت، ئینگلیزیش وەک زمانی دووەم لە قۆناغیکی دواتر بخوێندرێت.

2.       گەشەپێدانی زمان لە بواری زانستدا لایەنێکی گرنگی زمانی ستانداردە و قۆناغێکی گرنگی فراوانکردنی ئەرکی زمانەکەیە، کە قۆناغی سێیەمە لە پرۆسەی بە ستانداردکردنی زماندا بەپێی ئەو قۆناغەبەندییەی کە ئاینار هاوگن Einar Haugen بۆ زمانی ستاندارد دایناوە. واتە لەم قۆناغە ئه‌م زمانه‌ له‌ بواری جیاوازی مەعریفە و زانست وەک بوارەکانی زانستە سروشتییەکان(فیزیا، کیمیا، ئەندازە، جەبر، زیندەزانی، پزیشکی و ..)، یان بواری زانستە مرۆییەکان وەک( ئابووری، سیاسی، دپلۆماسی، فه‌لسه‌فی، جوگرافی، کۆمەڵناسی، دەروونناسی، ..). بەردەوام زاراوەسازی هەموو ئەو زانستانەی بۆ بکرێت بۆ ئەوەی زمانەکە توانای ئەوەی هەبێت کتێبی جیاوازی ئەو بوارانەی پێ بنووسرێت و تەرجەمە بکرێت، تا بتوانێت وەڵامی هەموو پێویستییەکانی زانستی سەردەم بداتەوە و گەشە بکات و لەگەڵ پێشکەوتنەکان هەنگاو هەڵگرێت، بەپێچەوانەوە ئەگەر لەم بوارەدا وەک پێویست هەوڵی بۆ نەدرێت یان وازی لێ بهێنرێت ئەوا زمانەکە پێش ناکەوێت، ئەمجارە پرۆسەی لەستانداردخستن دەست پێ دەکات کە پێی دەگوترێت Destandardization. بڕوانە: Einar Haugen, The Ecology of Language, Stanford University press, 1972, p. 252.

3.       دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە ساڵی ١٩١٧ لە ڕووسیا و دوای ئەوەی ناوچەی قەوقاز دەبێت بە بەشێک لە یەکێتیی سۆڤیەت بەتایبەت لە سەرەتادا لە سەردەمی لێنین خوێندن بە زمانی دایک بۆ هەموو نەتەوەکان دەخرێتە گەڕ تەنانەت بۆ ئەو نەتەوانەش کە بە ژمارە کەم بوون. ئەوەبوو کورد لە ئەرمەنستان کە ئەوسا بیست هەزار کەسێک دەبوون لە چوارچێوەی یەکێتیی سۆڤیەت ئەو مافەیان بۆ دابین کرا و قوتابخانە بە زمانی کوردی کرایەوە. ئەو کوردانەی ئەرمەنستان کە بە زمانی کوردی دیالێکتی کوردیی باکوور قسە دەکەن هەر بۆیە کۆمەڵێک کتێبی پرۆگرامی خوێندن لەو سەردەمە بە دیالێکتی کوردیی باکوور لە ساڵانی سییەکانی سەدەی بیستەم لە ئەرمەنستان چاپ و بڵاو بووەوە. خوێندن لە قوتابخانەکان بۆ ماوەی دوازدە ساڵ بۆ هەموو بابەتێک بووە تەنانەت بابەتە زانستییەکانیش وەک کیمیا و فیزیا و جەبر و ئەندازە و زیندەوەرزانی، .. هەر بۆیە کتێبی مەنهەجی ئەم بابەتانە لە ڕووسییەوە بۆ کوردی تەرجەمە دەکرێت بە (ئەلفوبێی لاتینی). ئەم پێشکەوتنەی زمانی کوردی لە بواری زانست بۆ ئەو سەردەمە بەتایبەت ساڵانی سیی سەدەی بیستەم پێشکەوتنێکی یەکجار گەورە بووە، بەڵام بە داخەوە زۆری نەخایاندووە، دە ساڵ دواتر بە تایبەت لە سەردەمی ستالین ئەم مافەیان لێ کەم دەکرێتەوە تەنیا دەبێت بە چەند دەرسێکی کوردی، کە ئەوانیش کتێبی خوێندنەوەی دەقی کوردی و زمان و ئەدەبییاتە، بابەتە زانستییەکان چیدی بە کوردی ناخوێندرێن، ئەم چەند دەرسە لە قوتابخانەکان ئێستاش لە ئەرمەنستان بۆ ناوچە کوردنشینەکان هەیە. لەلایەکی دیکەوە ئەو کتێبە مەنهەجییانەی کە ئەوسا لە ئەرمەنستان دەرچوون نەتوانراوە کورد لە باشووری کوردستان سوودی لێ وەرگرێت، چونکە بە ئەلفوبیی لاتینی بووە، هەروەها بە ژمارە کەم بوون و نەگەیشتوون بە باشووری کورستان و هەر لە ئەرمەنستان بووە، ئەو کتێبانە تەنانەت هیچ کاریگەرییەکی بۆ کوردەکانی باکووریش نەبووە کە بە هەمان دیالێکت قسە دەکەن و هەمان ئەلفوبێش بە کار دێنن.

4.       ڕۆژنامەی پێشکەوتن، ژمارە ١٨، سلێمانی، ١٩٢٠. بڕوانە:ڕەفیق ساڵح و سدیق ساڵح، ڕۆژنامەی پێشکەوتن، یەکەمین ڕۆژنامەی سلێمانی، بڵاوکراوەی بنکەی ژین، چاپخانەی شڤان، سلێمانی، ٢٠١٢.

5.       عبداللە عزیز، درس أشیا، بە زۆر لە تالیف ساطع الحصری وەرگیراوە، ترجمە و ریکخستنی لەسەر پورغرامی مکتبەکانی عراق، لەسەر امری وزارت معارف بو صنف چوارمی مکتبەکانی عراق لە چاپ دراوە، چاپخانەی دار السلام، بغداد، ١٩٢٨.

6.       جعفر خیاط م. ع و تحسین ابراهیم ب. ع، کتیبی أشیا و مبادیء طبیعیات، لە صنف چوارەمی ابتدائی لە لایەن وزارتی معارفەوە پەسند کراوە، تەرجمە: رشید نجیب، چاپخانەی فتاة، ١٩٣٨.

7.       عزیز سامی، سەرەتای جغرافیا، لە لایەنی وزارتی معارفەوە بۆ صنفی – ٣ بە باش زانراوە، مترجم: ح. و. نوری، چاپخانەی سریان، بغداد، ١٩٣٨.

8.       گۆڤاری روناکی، ژمارە ٧ هەولێر، ٢٨ ئادار ١٩٣٦. ل١٦. بڕوانە: د. کوردستان موکریانی، ڕووناکی ٢٤/١٠/١٩٣٥ – ١٦/٥/١٩٣٦، یەکەمین گۆڤاری کوردیی شاری هەولێر، دەزگای چاپ و بڵاوکرنەوەی ئاراس، چاپی یەکەم، هەولێر، ٢٠٠١.

9.       سید نوری بەرزنجەیی و سەید فتاحی بەرزنجەیی، دروس التأریخ بە زمانی کوردی،، لەسەر فەرمایشی وزارتی جلیلە حکومتی عراقی بە موجبی پێش رەوی صنفی چوارەمین ترجمە کرا، چاپی یەکەمین، چاپخانەی فرات، بغداد، ١٩٢٨.

10.   قرائت، جزء اول، مترجمەکان: سەید نووری بەرزنجەیی و سەید فەتاح بەرزنجەیی، بە امری وزراتی جلیلەی معارف لە چاپ درا، مطبعة الفرات، بغداد، ١٩٢٧.

11.   سید نوری بەرزنجەیی، سید عبدالفتاح بەرزنجەیی، معلومات دینی، لەسەر مەذهبی امم شافعی، جزئی یەکەمین، چاپی دووەمین، لەسەر فەرمایشی وەزارەتی جەلیەلەی معارف لە چاپ دراوە، چاپخانەی (دنکور)، بغداد، ١٩٣٢.

12.   عەونی، مانگ گیران و سلێمانی، ڕۆژنامەی ژیانەوە، ساڵی یەکەم، ژمارە(٢)، ٢٥ ئۆگستوس ١٩٢٤. ل.١. بڕوانە: عەبدوڵلا زەنگەنە، ژیانەوە و شوێنی لە ڕۆژنامەنووسیی کوردیدا: ١٩٢٤ – ١٩٢٦، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر. ٢٠٠٠.

13.   توفیق وهبی، فەرهەنگی گەلاوێژ، گۆڤاری گەلاوێژ، ژمارە ٧-٨، ساڵی ٣، چاپخانەی (النجاح)، بەغدا، ١٩٤٢. هەروەها ژمارە ٩، ١٠،١١، ١٢، هەمان ساڵ. ئەوجا ژمارە ١، ساڵی٤، کانوونی دووەمی ١٩٤٣.

14.   کۆنگرەی ناوخۆیی مامۆستایانی کورد لە شەقڵاوە، چاپخانەی کامەران، سلێمانی، ١٩٦٠. ل.٥١.

15.   ناوی ئەو مامۆستایانەی کە بەشدار بوون لە دانانی زاراوەکان ئەمانەن: ابوبکر هەوری، جمال جلال، جمال ابراهیم، أحمد هەردی، عثمان عارف.

16.   جەمال نەبەز، زاراوەکانی لیژنەی (ریاضیات) لە ژێر وردەبینی لێکۆڵێنەوەدا، گۆڤاری ڕۆژی نوێ، ژمارە ٦، ساڵی یەکەم، ئەیلوولی ١٩٦٠. ل١٠٢ – ١٠٩. هەروەها لە ژمارەکانی دواتر ڕەخنەکان بەردەوام دەبن لە ژمارە ٧ و ٨و ١١ ی هەمان گۆڤار بڵاو دەکرێنەوە.

17.   جەمال نەبەز، هەندێک زاراوەی زانستی، جاپخانەی کامەران، سلێمانی، ١٩٦٠.

18.   جەمال نەبەز، سەرەتای میکانیک و خۆماڵەکانی ماددە، چاپخانەی مەعاریف، بەغدا، ١٩٦٠.

19.   زاراوەکانی (بازنە، بنەتا، لوولەک، هەلهێنان، قووچەک) ئەمانەش لە لیستی زاراوەکانی ڕۆژی نوێدا هاتوون، واتە پێش بڵاوبوونەوەی نامیلکەی فەرهەنگە زانستییەکەی و کتێبە فیزیاییەکەی دکتۆر جەمال نەبەز ئەم زاراوانە هەبوون و ناسراو بوون.

20.   زاراوەی زانستیی کوردی، لە بڵاوکراوەکانی لقی نەقابەی مامۆستایان لە سلێمانی، چاپخانەی ژین، سلێمانی، ١٩٦٠.

21.   کمال جلال غریب، ئەتۆم لە مێژوودا، چاپخانەی کامەران، سلێمانی، ١٩٦٨.

22.   کمال جلال غریب، بیست پیشەسازی کیمیاگەری، چاپخانەی کامەران، چاپی یەکەم، سلێمانی، ١٩٦٩.

23.   کمال جلال غریب، یەکەم ئادەمیزاد کە پێی نایە سەر ڕووی مانگ، چاپخانەی کامەران، سلێمانی، ١٩٧٠.

24.   رؤوف حسن، گەردوون، چاپخانەی ژین، سلێمانی، ١٩٦٧.

25.   عومەر تۆفیق، نەزەرییەی نیسبی و خڕۆکی گەردوون، چاپخانەی ڕاپەرین، سلێمانی، ١٩٧٣.

26.   عومەر تۆفیق، یەک بوون، چاپخانەی کامەران، سلێمانی، ١٩٧٥.

27.   دوکتۆر عبدالرحمن عبداللە، تەندروستی گشتی، چاپخانەی سلمان الأعظمی، بەغدا، ١٩٧٢.

28.   گۆڤاری کۆڕی زانیاری کورد، بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد، بەغدا، ١٩٧٥. ل ٥٠٦ -٥٤٢.

29.   زاراوەی کوردیی زانستەکان (فیزیا و کیمیا)، لیژنەی زاراوە زانستییەکان چاپخانەی کۆڕی زانیاریی عێراق، بەغدا، ١٩٨٩.

30.   گۆڤاری پەروەردە و زانست، ژمارە(٤) ساڵی (٢)، چاپخانەی شەفیق، بەغدا، ١٩٧٢.

31.   گۆڤاری پەروەردە و زانست، ژمارە (٧) و (٨) ساڵی (٤) هاوینی ١٩٧٤، بەغدا، ١٩٧٤.

32.   گۆڤاری پەروەردە و زانست، ژمارە(١٤)، چاپخانەی دار العراق، بەغدا، ١٩٧٨

33.   مەعروف قەرەداغی مەردۆخی، فەرهەنگی کشت و کاڵ، بەرگی یەکەم، چاپخانەی دار السلام، بەغدا، ١٩٧٢. هەروەها بەرگی دووەم لە ساڵی ١٩٧٣ چاپ و بڵاو دەبێتەوە.

34.   کمال جلال غریب، القاموس العلمی، مطبعة کامرانی، السلیمانیة، ١٩٧٤.

35.   کەمال جەلال غەریب، فەرهەنگی زانیاری وێنەدار، چاپخانەی أجیال، بەغدا، ١٩٧٥.

36.   گۆڤاری زانیاری، گۆڤارێکی زانستیی گشتییە، ژمارە (١)، چاپخانەی معارف، بەغدا، ١٩٧٠.

37.   ڕەفیق ساڵح، عەبدوڵلا زەنگەنە، ڕابەری ڕۆژنامەنووسیی کوردی، بەشی چوارەم. ل. ٣٢. چاپ نەکراوە. http://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011092222021262054&lng=1 (24March 2017)

38.   گۆڤاری پەروەردە و زانست، ژمارە (١٤)، چاپخانەی دار العراق، بغداد، ١٩٧٨.

39.   عبدالخالق معروف، ئەنتێنا، چاپخانەی کوردستان، هەولێر، ١٩٧٧.

40.   عبدالخالق معروف، تەکنیکار، دەزگای ڕۆشنبیری و بڵاوکردنەوی کوردی، بەغدا، ١٩٨٠.

41.   عزیز رشید عقراوی، جسم الأنسان، مطبوعات المجمع العلمی الکردی، بغداد، ١٩٧٨.

42.   لانداو و رومر، تیۆری نیسبی چییە؟، وەرگێڕی کوردی: رەئوف حەسەن، چاپخانەی (المؤسسة العراقية للدعاية و الطباعة)، بەغدا، ١٩٨٤.

43.   د. پەریخان محەمەد ئەوڕەحمان، لەیزرە و بەکارهێنانەکانی، (شوێنی چاپی نییە)، ١٩٨٨.

44.   کمال جلال غریب، القاموس العلمی، مطبعة المیناء، بغداد، ١٩٨٣.

45.   جەمال عەبدول، زیوار: دەستە فەرهەنگێکی زانستییە، هەندێک زانستە زاراوەی کیمیا و زیندەزانی، بیرکاری و فیزیای پێیوستی قۆناغی زانکۆی گرتۆتە خۆی: ئینگلیزی و – عەرەبی – کوردی، چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری هەولێر، چاپی یەکەم، هەولێر، ١٩٩٥.

46.   جەمال عەبدول، فەرهەنگی کیمیا، چاپخانەی ئۆفێستی بێسارانی، چاپی یەکەم، سلێمانی، ١٩٩٨.

47.   جەمال عەبدول، ئینسایکلۆپێدیای کیمیا، بەرگی یەکەم، چاپخانە و ئۆفسێتی ڕوون، ١٩٩٩.

48.   نەوزاد عومەر محێدین، فەرهەنگی فیزیا، بڵاوکراوەی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی، ٢٠٠٢.

49.   حەمە ساڵح فەرهادی، خەرمان: فەرهەنگێکی کشتوکاڵی تایبەتمەندە، کوردی – عەرەبی، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر، ١٩٩٧.

50.   نەوزاد عومەر محێدین، فەرهەنگی بیرکاری، ئینگلیزی – عەرەبی – کوردی، وردبووە و تۆژاندن: ئەکرەم قەرەداغی، بڵاوکراوەکانی زناستی سەردەم، سلێمانی، ٢٠٠٥.

51.   د. ئەوڕەحمان عەبدوڵلا، فەرهەنگی پەزیشکی، ئینگلیزی – عەرەبی – کوردی، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، چاپی دووەم، هەولێر، ٢٠٠٩.

52.   د. سعید عبدالکريم عبداللطيف، فەرهەنگی پزیشکیی ددان، بڵاوکراوەی چاپ و پەخشێ سەردەم، سلێمانی، ٢٠٠٧.

53.   د. گەیلان ئیسماعیل حەسەن هەریری، فەرهەنگۆکی زاراوەگەلی زانستی بەرهەمی کانزایی، داڕشتنی کانزایی و لکاندن: ئینگلیزی – عەرەبی – کوردی، بڵاوکراوەکانی ئەکادیمیای کوردی، چاپخانەی هاشم، هەولێر، ٢٠١١.

54.   پەری سابیر ئەحمەد، فەرهەنگی ئەندازیاری، شارستانی و بیناسازی، ئینگلیزی- عەرەبی- کوردی، بڵاوکراوەکانی ئەکادیمیای کوردی، هەولێر، ٢٠١١.

55.   سەوزە سعدی سعید، فەرهەنگی زاراوەکانی ئەندازیاری: ساردکاری و هەواسازی، ئینگلیزی – عەرەبی – کوردی، چاپخانەی زانکۆی سەڵاحەدین، هەولێڕ، ٢٠١٦.

56.   زاهیر محەمەد سەعید، فەرهەنگی زیندەزانی، ئینگلیزی – عەرەبی – کوردی، بڵاوکراوەی خانەی چاپ و بڵاوکردنەوەی چوارچرا، چاپی دووەم، سلێمانی، ٢٠١٣.

57.   ئەکرەم قەرەداغی، فەرهەنگی بایۆلۆژی بۆ ماوەی خانە، بڵاوکراوەی کتێبخانەی زانیار، سلێمانی، ٢٠١٣.

58.   کەمال جەلال غەریب، فەرهەنگی وێنەداری گیانداران، بڵاوکراوەی دەزگای ئاراس، چاپخانەی ئاراس، چاپی دووەم، ٢٠١٢.

59.   کەمال جەلال غەریب، کەمالنامە، فەرهەنگی زانستی: عەرەبی، ئینگلیزی، کوردی، چاپخانەی ڕێنوێن، سلێمانی، ٢٠٠٣.

60.   کەمال جەلال غەریب، کەمالنامە، فەرهەنگی زانستی: عەرەبی، ئینگلیزی، کوردی، چاپخانەی ڕێنوێن، سلێمانی، ٢٠٠٣.

61.   گۆڤاری زانستی سەردەم، گۆڤارێکی زانستی گشتی وەرزییە، ژمارە ٦٠، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی، ٢٠١٤.

62.   گۆڤاری تەندروستی، ژمارە (٢٨)، چاپخانەی زانکۆی سەڵاحەدین، هەولێر، ١٩٩٩.

63.   گۆڤاری بایلۆجی، سەندیکای بایۆلۆجی کورستان دەری دەکات، ژمارە ٤ و ٥، سلێمانی، ٢٠٠٧.

64.   گۆڤاری کیمیای ژیان، ژمارە (٥)، هەولێر، ٢٠٠٨.

65.   گۆڤاری گەردیلە، ژمارە (١)، هەولێر، ٢٠٠٨.

66.   گۆڤاری ئەندازیاری، گۆڤارێکی پیشەیی گشتییە، ژمارە ١٢ ساڵی هەشتەم، ٢٠٠٤. چاپخانەی حاجی هاشم، هەولێر، ٢٠٠٤.

67.   گۆڤاری زانستیی هۆژین، وەرزنامەی زانستیی هۆژین، ساڵی یەکەم، ژمارەی سێیەم، پاییزی ١٣٩٦ ی هەتاوی (٢٠١٧ ی میلادی).

 

سەرچاوەکان

سەرچاوە بە کوردی

-       جعفر خیاط م. ع و تحسین ابراهیم ب. ع، کتیبی أشیا و مبادیء طبیعیات، لە صنف چوارەمی ابتدائی لە لایەن وزارتی معارفەوە پەسند کراوە، تەرجمە: رشید نجیب، چاپخانەی فتاة، ١٩٣٨.

-       جەمال نەبەز، سەرەتای میکانیک و خۆماڵەکانی ماددە، چاپخانەی مەعاریف، بەغدا، ١٩٦٠.

-       جەمال نەبەز، کوردستان و شۆڕشەکەی، وەگێڕانی لە ئەڵمانییەوە: کوردۆ عەلی، بنکەی چاپەمەنی ئازاد، سوێد، ١٩٨٥.

-       رفیق حلمی، سەرەتای علمی ژمارە، بەرگی دووەم، چاپخانەی فنیە، بغداد، ١٩٣٦.

-       رؤوف حسن، گەردوون، چاپخانەی ژین، سلێمانی، ١٩٦٧.

-       سەید نووری بەرزنجەیی و سەید فەتاح بەرزنجەیی (مترجمەکان)، قرائت، جزء اول بە امری وزارتی جلیلەی معارف لە چاپ درا، مطبعة الفرات، بغداد، ١٩٢٧.

-       سید نوری بەرزنجەیی و سەید فتاحی بەرزنجەیی، دروس التأریخ بە زمانی کوردی، لەسەر فەرمایشی وزارتی جلیلە حکومتی عراقی بە موجبی پێشرەوی صنفی چوارەمین ترجمە کرا، چاپی یەکەمین، چاپخانەی فرات، بغداد، ١٩٢٨.

-       سید نوری بەرزنجەیی، سید عبدالفتاح بەرزنجەیی، معلومات دینی، لەسەر مەذهبی امام شافعی، جزئی یەکەمین، چاپی دووەمین، لەسەر فەرمایشی وەزارەتی جەلیەلەی معارف لە چاپ دراوە، چاپخانەی (دنکور)، بغداد، ١٩٣٢.

-       شاکر فەتاح، فەرهەنگۆک، " سەرجەمی بەرهەمی شاکر فەتاح"، کتێبی دووەم، کۆکردنەوە و ڕێکخستنی: ئەحمەد سەید عەلی بەرزنجی، بڵاوکراوەی ئاراس، چاپی یەکەم، هەولێر، ٢٠٠٤.

-       عبدالخالق معروف، تەکنیکار، دەزگای ڕۆشنبیری و بڵاوکردنەوەی کوردی، بەغدا، ١٩٨٠.

-       عبدالخالق معروف، ئەنتێنا، چاپخانەی کوردستان، هەولێر، ١٩٧٧.

-       دوکتۆر عبدالرحمن عبداللە، تەندروستی گشتی، چاپخانەی سلمان الأعظمی، بەغدا، ١٩٧٢.

-       عبداللە عزیز، درس أشیا، بە زۆر لە تالیف ساطع الحصری وەرگیراوە، ترجمە و ریکخستنی لەسەر پورغرامی مکتبەکانی عراق، لەسەر امری وزارت معارف بو صنف چوارمی مکتبەکانی عراق لە چاپ دراوە، چاپخانەی دار السلام، بغداد، ١٩٢٨.

-       عزیز سامی، سەرەتای جغرافیا، لە لایەنی وزارتی معارفەوە بۆ صنفی – ٣ بە باش زانراوە، مترجم: ح. و. نوری، چاپخانەی سریان، بغداد، ١٩٣٨.

-       عومەر تۆفیق، نەزەرییەی نیسبی و خڕۆکی گەردوون، چاپخانەی ڕاپەرین، سلێمانی، ١٩٧٣.

-       عومەر تۆفیق، یەک بوون، چاپخانەی کامەران، سلێمانی، ١٩٧٥.

-       کمال جلال غریب، ئەتۆم لە مێژوودا، چاپخانەی کامەران، سلێمانی، ١٩٦٨.

-       کمال جلال غریب، بیست پیشەسازی کیمیاگەری، چاپخانەی کامەران، چاپی یەکەم، سلێمانی، ١٩٦٩.

-       کمال جلال غریب، یەکەم ئادەمیزاد کە پێی نایە سەر ڕووی مانگ، چاپخانەی کامەران، سلێمانی، ١٩٧٠.

-       کۆنگرەی ناوخۆیی مامۆستایانی کورد لە شەقڵاوە، چاپخانەی کامەران، سلێمانی، ١٩٦٠.

-       د. کەمال مەزهەر ئەحمەد، تێگەیشتنی ڕاستی شوێنی لە ڕۆژنامەنووسی کوردیدا، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد، بەغدا، ١٩٧٨.

-       گیو موکریانی، فەرهەنگی ڕابەر، چاپخانەی کوردستان، هەولێر، ١٩٥٠.

-       گیو موکریانی، کۆلکە زێڕینە، چاپی یەکەم، چاپخانەی کوردستان، هەولێر، ١٩٥٥.

-       لانداو و رومر، تیۆری نیسبی چییە؟، وەرگێڕی کوردی: رەئوف حەسەن، چاپخانەی (المؤسسة العراقية للدعاية و الطباعة)، بەغدا، ١٩٨٤.

-       م. ر. هاوار، شێخ مەحمودی قارەمان و دەوڵەتەکەی خوارووی کوردستان، بەرگی دووهەم، بلاک ڕۆز، لەندەن، ١٩٩١.

-       د. محەمەد عەبدوڵلا کاکەسوور، گەشەکردنی خوێندنی فەرمی لە لیواکانی کوردستانی عێراقدا (١٩٢١- ١٩٥٣)، لێکۆڵێنەوەیەکی مێژووییە، هەولێر، ٢٠٠٤.

-       مصطفی نەریمان، بیبلیۆگرافیای دوو صەد ساڵی کتێبی کوردی ١٧٨٧ – ١٩٨٦، دەزگای ڕۆشنبیری و بڵاوکردنەوەی کوردی، بەغدا، ١٩٨٨.

سەرچاوە بە عەرەبی:

-       عزیز رشید عقراوی، جسم الأنسان، مطبوعات المجمع العلمی الکردی، بغداد، ١٩٧٨.

-       هیوا أحمد شریف، توفیق وهبی، حیاتە و دورە السیاسی و الثقافی، منشورات بنکەی ژین، مطبعة شڤان، السلیمانية، ٢٠٠٦. ص. ١٢٥.

سەرچاوە بە ئینگلیزی

-        Einar Haugen, The Ecology of Language, Stanford University press, 1972.

فەرهەنگەکانی زاراوەی زانستی

-       ئەکرەم قەرەداغی، فەرهەنگی بایۆلۆژی بۆ ماوەی خانە، بڵاوکراوەی کتێبخانەی زانیار، سلێمانی، ٢٠١٣.

-       د. ئەوڕەحمان عەبدوڵلا، فەرهەنگی پەزیشکی، ئینگلیزی – عەرەبی – کوردی، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، چاپی دووەم، هەولێر، ٢٠٠٩.

-       پەری سابیر ئەحمەد، فەرهەنگی ئەندازیاری، سارستانی و بیناسازی، ئینگلیزی- عەرەبی- کوردی، بڵاوکراوەکانی ئەکادیمیای کوردی، هەولێر، ٢٠١١.

-       د. پەریخان محەمەد ئەوڕەحمان، لەیزرە و بەکارهێنانەکانی، (شوێنی چاپی نییە)، ١٩٨٨.

-       جەمال عەبدول، ئینسایکلۆپێدیای کیمیا، بەرگی یەکەم، چاپخانە و ئۆفسێتی ڕوون، ١٩٩٩.

-       جەمال عەبدول، زیوار: دەستە فەرهەنگێکی زانستییە، هەندێک زانستە زاراوەی کیمیا و زیندەزانی، بیرکاری و فیزیای پێیوستی قۆناغی زانکۆی گرتووەتە خۆی: ئینگلیزی – عەرەبی – کوردی، چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری هەولێر، چاپی یەکەم، هەولێر، ١٩٩٥.

-       جەمال عەبدول، فەرهەنگی کیمیا، چاپخانەی ئۆفێستی بێسارانی، چاپی یەکەم، سلێمانی، ١٩٩٨.

-       جەمال نەبەز، هەندێک زاراوەی زانستی، جاپخانەی کامەران، سلێمانی، ١٩٦٠.

-       حەمە ساڵح فەرهادی، خەرمان: فەرهەنگێکی کشتوکاڵی تایبەتمەندە، کوردی – عەرەبی، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر، ١٩٩٧.

-       زاهیر محەمەد سەعید، فەرهەنگی زیندەزانی، ئینگلیزی – عەرەبی – کوردی، بڵاوکراوەی خانەی چاپ و بڵاوکردنەوەی چوارچرا، چاپی دووەم، سلێمانی، ٢٠١٣.

-       زاراوەی کوردیی زانستەکان (فیزیا و کیمیا)، لیژنەی زاراوە زانستییەکان چاپخانەی کۆڕی زانیاریی عێراق، بەغدا، ١٩٨٩.

-       زاراوەی زانستیی کوردی، لە بڵاوکراوەکانی لقی نەقابەی مامۆستایان لە سلێمانی، چاپخانەی ژین، سلێمانی، ١٩٦٠.

-       د. سعید عبدالکريم عبداللطيف، فەرهەنگی پزیشکیی ددان، بڵاوکراوەی چاپ و پەخشێ سەردەم، سلێمانی، ٢٠٠٧.

-       سەوزە سعدی سعید، فەرهەنگی زاراوەکانی ئەندازیاری: ساردکاری و هەواسازی، ئینگلیزی – عەرەبی – کوردی، چاپخانەی زانکۆی سەڵاحەدین، هەولێر، ٢٠١٦.

-       کمال جلال غریب، القاموس العلمی، مطبعة کامرانی، السلیمانیة، ١٩٧٤.

-       کمال جلال غریب، القاموس العلمی، مطبعة المیناء، بغداد، ١٩٨٣.

-       کەمال جەلال غەریب، فەرهەنگی زانیاری وێنەدار، چاپخانەی أجیال، بەغدا، ١٩٧٥.

-       کەمال جەلال غەریب، فەرهەنگی وێنەداری گیانداران، بڵاوکراوەی دەزگای ئاراس، چاپخانەی ئاراس، چاپی دووەم، ٢٠١٢.

-       کەمال جەلال غەریب، کەڵەفەرهەنگی ڕووەکە ئابوورییەکان، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، جاپخانەی ئاراس، چاپی دووەم، هەولێر، ٢٠١٢.

-       کەمال جەلال غەریب، کەمالنامە، فەرهەنگی زانستی: عەرەبی، ئینگلیزی، کوردی، چاپخانەی ڕێنوێن، سلێمانی، ٢٠٠٣.

-       د. گەیلان ئیسماعیل حەسەن هەریری، فەرهەنگۆکی زاراوەگەلی زانستی بەرهەمی کانزایی، داڕشتنی کانزایی و لکاندن: ئینگلیزی – عەرەبی – کوردی، بڵاوکراوەکانی ئەکادیمیای کوردی، چاپخانەی هاشم، هەولێر، ٢٠١١.

-       مەعروف قەرەداغی مەردۆخی، فەرهەنگی کشت و کاڵ، بەرگی یەکەم، چاپخانەی دار السلام، بەغدا، ١٩٧٢.

-       مەعروف قەرەداغی مەردۆخی، فەرهەنگی کشت و کاڵ، بەرگی دووەم، چاپخانەی دار السلام، بەغدا، ١٩٧٣.

-       نەوزاد عومەر محێدین، فەرهەنگی بیرکاری، ئینگلیزی – عەرەبی – کوردی، وردبووە و تۆژاندن: ئەکرەم قەرەداغی، بڵاوکراوەکانی زانستی سەردەم، سلێمانی، ٢٠٠٥.

-       نەوزاد عومەر محێدین، فەرهەنگی فیزیا، بڵاوکراوەی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی، ٢٠٠٢.

گۆڤار و ڕۆژنامە

-       ڕۆژنامەی پێشکەوتن، ژمارە ١٨، سلێمانی، ١٩٢٠.

-       بڕوانە: ڕەفیق ساڵح و سدیق ساڵح، ڕۆژنامەی پێشکەوتن، یەکەمین ڕۆژنامەی سلێمانی، بڵاوکراوەی بنکەی ژین، چاپخانەی شڤان، سلێمانی، ٢٠١٢.

-       گۆڤاری روناکی، ژمارە(٧)، هەولێر، ٢٨ ئادار ١٩٣٦.

-       بڕوانە: د. کوردستان موکریانی، ڕووناکی ٢٤/١٠/١٩٣٥ – ١٦/٥/١٩٣٦، یەکەمین گۆڤاری کوردیی شاری هەولێر، دەزگای چاپ و بڵاوکرنەوەی ئاراس، چاپی یەکەم، هەولێر، ٢٠٠١.

-       ڕۆژنامەی ژیانەوە، ساڵی یەکەم، ژمارە(٢)، ٢٥ ئۆگستوس ١٩٢٤.

-       بڕوانە: عەبدوڵلا زەنگەنە، ژیانەوە و شوێنی لە ڕۆژنامەنووسیی کوردیدا: ١٩٢٤ – ١٩٢٦، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر. ٢٠٠٠.

گۆڤاری گەلاوێژ

-       ژمارە ٧- ٨، ساڵی ٢، تەمموز و ئابی ١٩٤١.

-       ژمارە ٣ – ٤، ساڵی ٣، مارت و نیسانی ١٩٤٢.

-       ژمارە ٧-٨، ساڵی ٣، چاپخانەی (النجاح)، بەغدا، ١٩٤٢.

-       ژمارە ٩، ١٠،١١، ١٢ی هەمان ساڵ.

-       ژمارە ١، ساڵی٤، کانوونی دووەمی ١٩٤٣.

-       ژمارە ١، ساڵی ٦، کانوونی دووەمی ١٩٤٥.

-       ژمارە ١٢، ساڵی ٦، کانوونی یەکەمی ١٩٤٥.

-       ژمارە٣، ساڵی ٧، مارتی ١٩٤٦.

-       ژمارە ٧، ساڵی ٨،، تەمموزی ١٩٤٧.

-       ژمارە ٥، ساڵی ٩، مارس ١٩٤٨.

-       ژمارە ٩ -١٠، ساڵی٩، ئەیلول و تشرینی یەکەمی ١٩٤٨.

گۆڤاری هەتاو

-       گۆڤاری هەتاو، ژمارە ٥، ساڵی ١، تەموزی ١٩٥٤.

-       ژمارە(٦٢)، ساڵی سێیەم، ١٩٥٦.

-       ژمارە (٦٣) ساڵی سێیەم، ١٩٥٦.

-       ژمارە (٦٥)، ساڵی سێیەم، ١٩٥٦.

-       ژمارە (٧١) ساڵی سێێەم، ١٩٥٦.

-       ژمارە(٧٣)، ساڵی سێیەم، ١٩٥٦.

-       ژمارە(٩٢) ساڵی سێێەم، ١٩٥٧.

-       ژمارە(٩٣)، ساڵی سێیەم، ١٩٥٧.

-       ژمارە(٩٤)، سڵای سێیەم، ١٩٥٧.

-       ژمارە(٩٥)، ساڵی سێیەم، ١٩٥٧.

-       ژمارە(١٣١)، ساڵی پێنجەم، ١٩٥٨.

گۆڤاری هیوا

-       ژمارە (١)، ساڵی یەکەم، ١٩٥٧.

-       ژمارە (٢)، ساڵی یەکەم، ١٩٥٧.

-       ژمارە (٤)، ساڵی یەکەم، ١٩٥٧.

-       ژمارە (٥)، ساڵی یەکەم، ١٩٥٧.

گۆڤاری ڕۆژی نوێ

-       ژمارە ٦، ساڵی یەکەم، ئەیلوولی ١٩٦٠.

-       ژمارەکانی دواتر ٧ و ٨ و ١١.

گۆڤاری کۆڕی زانیاریی کورد

-       بەرگی یەکەم بەشی یەکەم، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد، بەغدا، ١٩٧٣. ل. ٤١٩ – ٥٢٥.

-       بەرگی دووەم، بەشی دووەم، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد، بەغدا، ١٩٧٤. ل.١٨٥ – ٢١٨.

-       بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم، چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد، بەغدا، ١٩٧٥. ل ٥٠٦ -٥٤٢.

گۆڤاری پەروەردە و زانست

-       ژمارە(٤) ساڵی (٢)، چاپخانەی شەفیق، بەغدا، ١٩٧٢.

-       ژمارە (٦) ساڵی سێیەم، ١٩٧٣، چاپخانەی (سلمان الأعظمی)، بەغدا، ١٩٧٣.

-       ژمارە (٧) و (٨) ساڵی (٤) هاوینی ١٩٧٤، بەغدا، ١٩٧٤.

-       ژمارە(١٤)، چاپخانەی دار العراق، بەغدا، ١٩٧٨.

-       ژمارە (١٤)، چاپخانەی دار العراق، بغداد، ١٩٧٨.

-       گۆڤاری زانیاری، گۆڤارێکی زانستیی گشتییە، ژمارە (١)، چاپخانەی معارف، بەغدا، ١٩٧٠.

-       گۆڤاری تەندروستی، ژمارە (٢٨)، چاپخانەی زانکۆی سەڵاحەدین، هەولێر، ١٩٩٩.

-       گۆڤاری ڕۆشنبیری نوێ، ژمارە (١١٠)، دەزگای ڕۆشنبیری و بڵاوکردنەوەی کوردی، بەغدا، ١٩٨٦.

-       گۆڤاری بایۆلۆجی، سەندیکای بایۆلۆجی کوردستان دەری دەکات، ژمارە ٤ و ٥، سلێمانی، ٢٠٠٧.

-       گۆڤاری کیمیا ژیان، ژمارە (٥)، هەولێر، ٢٠٠٨.

-       گۆڤاری گەردیلە، ژمارە (١)، هەولێر، ٢٠٠٨.

-       گۆڤاری ئەندازیاری، گۆڤارێکی پیشەیی گشتییە، ژمارە ١٢ ساڵی هەشتەم، ٢٠٠٤. چاپخانەی حاجی هاشم، هەولێر، ٢٠٠٤.

-       گۆڤاری زانستیی هۆژین، وەرزنامەی زانستیی هۆژین، ساڵی یەکەم، ژمارەی سێیەم، پاییزی ١٣٩٦ ی هەتاوی (٢٠١٧ ی میلادی).

-       گۆڤاری زانستی سەردەم، گۆڤارێکی زانستی گشتی وەرزییە، ژمارە ٦٠، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی، ٢٠١٤.

سەرچاوەی ئینتەرنێت

-       -ڕەفیق ساڵح، عەبدوڵلا زەنگەنە، ڕابەری ڕۆژنامەنووسیی کوردی، بەشی چوارەم. ل. ٣٢. چاپ نەکراوە.

-       http://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011092222021262054&lng=1 (24 March 2017)