خوێندنی كوردیی لەچێوەی بەڵگەنامەی پڕۆگرامدا


Kurdish Studies in the Frame of Program Evidences
Mohammed Mahwi
Kurdish Department, College of Languages, Sulaimani University

Abstract

The swift development of the scientific functioning approach of knowledge production has participated in the development of the educational sciences as well. On the other hand, the previous approach and knowledge are not compatible with the intelligence and the level of smartness of our children and our new generations. This means that Kurdish linguistics and educational science lack knowledge about general linguistics, educational science and a great deal of national and international knowledge. In other words, the current needs, goals and hopes are not fulfilled by our previous science and ideas.

Side by side with the establishment of philosophy and educational stages' goals (in the basic and post basic education), it is expected that the rich process of education will be set as the primary goal and the nurturing one as the secondary. Learning through observation, contemplation, analysis, and deduction by children should replace teaching by memorization and imitation (dictation). In the educational programs, the standard Kurdish should be specified completely and appropriately according to its program, field, axis, grammar topics and the mental lexicon; both in terms of their horizontal order and in their vertical sequence, in a way that the standard Kurdish will become source and basis for education and nurturing. 

 

پوختە

خوارووی كوردستان لەدوای ڕاپەریینەكەی (1991) ەوە گۆڕانكاریی ئەرێنی فرە لایەنی بەسەردا هات: هەبونی ئازادیی، كەمبونەوە یان نەمانی ترس، پێشكەوتنی ئابووریی، پەرەسەندنی پەیوەندییە زۆر و بەردەوامەكانی نێوان شار و شارۆچكەكان لەگەڵ كردنەوەی زانكۆكان، زۆربوونی كۆلێژەكانی زمان و بەشی كوردیی زەمانێكی دییكە و نوێیان لە ژیانی كۆمەڵایەتیی و پێویستیی تاك و كۆمەڵەكان هێنایە ئاراوە، كە بە بیر و بیركردنەوە و لێكدانەوەكانی پێشتر تێر نەدەكران.

بۆ ئێمەی كورد، پێشخستنی پڕۆگرامی خوێندنی كوردیی بریتییە لە گرتنەبەری بەرنامە و ڕێبازی لێكۆڵینەوە لە بەدەستخستنی كۆزانیاریی زمانیی (‌ڕێزمان، فەرهەنگ و ئۆرسۆگرافیی‌) و برەودان بە توانستی منداڵانی كوردستان، لەڕوی ئاوەز (پەیپێبردنی خێراتر و وردتر) و لێكدانەوەی پەیوەندییە بەشداربوە جیا و بەیەكداچووەكان لە چشت و ڕوداوەكاندا، بەمەبەستی داهێنان، چارەسەركردنی كێشە و دۆزینەوەی ڕێگەچارە بۆ گرفتەكان و بەم پێیەیش بەشداریكردن لە پێشخستنی خودی زانستەكەدا.

ئەم بەڵگەنامەیەی خوێندنی كوردیی یەكێك دەبێت لە بەشداریە بنەڕەتیی و بنەماییەكان لە پێشخستنی پڕۆگرامدا لە كوردستاندا، بۆ ئەوەی منداڵانمان بۆ خوێندنی دوای دواناوەندیی (پەیمانگا و زانكۆ) پێبگەیەنرێن، تاوەكو لە نیشتمانەكەماندا بە سەركەوتویی لەم سەدەیەدا لە ژیانی پیشەیی و ڕۆژانە و دنیای زمان و وێژەوانییدا بە بەختەوەریی بژیین. دیارە، كە ئەم خوێندنە و وەرگرتنی زمانی دوهەم، بەتایبەتیی ئەوەی زمانە جیهانیەكان، لەگەڵ سود بینیین لە بەرهەمە پیشەسازیی و تەكنەلۆژیەكان، بەشداریی دەكەن لە گێڕانەوەی ناواخنە پڕ بەنرخ و بەها باڵاكە بۆ تاك و كۆمەڵانی وڵاتەكەمان و دەبێتە هۆی ئەوەی بە ئاگابن لە شوێن و جێگەی زمانەكەی خۆیان و وێژەوانیەكەیان بەرز بنرخێنن. ئەم ئەنجامە دەستكەوتووە بۆ ئەوەیش دەگەڕێتەوە، كە ڕێزمان و بەشێكی گەورە و گرانی دنیابینیی، بۆچونی مرۆڤی كورد لەبارەی دنیا و هەبون، بیر و بیركردنەوە (كولتورەكەی) لە وشەكان و زمانە نەتەوەیەكەیدا (زار و وەچازەرەكان) هەڵگیراون و ڕۆشنبیریی كۆمەڵ و تاكەكانی نەتەوەكەمان دەنوێنن. گشت ئەوانە دەنەخشێنن، كە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە مێشكمانەوە هەیە.

 

وشەی کلیلی: خوێندنی كوردیی، ڕێزمانی كوردیی، ڕێزمان، بەڵگەنامەی پڕۆگرام و پڕۆگرامی خوێندن.

ملخص:

ساهم التطور السريع لنهج الأداء العلمي لإنتاج المعرفة في تطوير العلوم التربوية أيضًا. من ناحية أخرى ، فإن النهج والمعرفة السابقة غير متوافقين مع ذكاء ومستوى ذكاء أطفالنا وأجيالنا الجديدة. وهذا يعني أن اللغويات الكردية والعلوم التربوية تفتقر إلى المعرفة حول اللغويات العامة والعلوم التربوية والكثير من المعرفة الوطنية والدولية. بمعنى آخر ، لا  تتم تلبية الاحتياجات والأهداف والآمال الحالية من خلال العلوم والأفكار السابقة.

جنبا إلى جنب مع إنشاء فلسفة وأهداف المراحل التعليمية (في التعليم الأساسي وما بعد الأساسي) ، من المتوقع أن يتم تحديد عملية التعليم الغنية كهدف أولي، وعملية الرعاية كهدف ثانوي. يجب أن يحل التعليم من خلال الملاحظة والتأمل والتحليل والاستنباط من قبل الأطفال محل التدريس عن طريق الحفظ والتقليد (التلقين). في البرامج التعليمية ، يجب تحديد اللغة الكردية القياسية بشكل كامل ومناسب وفقًا للبرنامج والميدان والمحور ومواضيع القواعد والمعجم العقلي ؛ سواء من حيث ترتيبها الأفقي أو في تسلسلها العمودي ، بطريقة تصبح اللغة الكردية القياسية مصدرًا وأساسًا للتعليم والتربية.

سەرچاوەكان:

-       محەمەدی مەحویی (2010) ‌مۆڕفۆلۆژیی و بەیەكداچونی پێكهاتەكان، بەرگی یەكهەم، زانكۆی سلێمانی.

-       محەمەدی مەحویی (2011) ‌بنەماكانی سینتاكسی كوردیی‌، بەرگی یەكهەم، زانكۆی سلێمانیی.

-       محەمەدی مەحویی (2016) ‌بەستانداردكردنی زمانی كوردیی‌، لە بڵاوكردنەوەدایە.

-       مشروع تویر  المناهج العراقیە (2013).